Η Τουρκία καταθέτει το σύμφωνο της Μέκκας

Η κυβέρνηση Ερντογάν κατέθεσε στις 20 Οκτωβρίου στην τουρκική Εθνοσυνέλευση, προς κύρωση, την αμυντική συνθήκη που υπέγραψε τον Αύγουστο με τη Σαουδική Αραβία και το Πακιστάν (Al Jazeera). Δεκαπέντε μέρες νωρίτερα, η τριμερής επιτροπή του συμφώνου είχε ήδη αποφασίσει ταχεία ανάπτυξη δυνάμεων στη Σαουδική Αραβία (Umm Al-Qura). Η πολιτική απόφαση προηγήθηκε της νομικής δέσμευσης: η συνθήκη δεν ισχύει ακόμη.

Από τη Μέκκα στο Ριάντ

Η συνθήκη υπογράφηκε στη Μέκκα στις 7 Αυγούστου από τον Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, τον Πακιστανό πρωθυπουργό Σεχμπάζ Σαρίφ και τον Σαουδάραβα διάδοχο Μοχάμεντ μπιν Σαλμάν (DW Türkçe), πριν από το κύμα πυραύλων και μη επανδρωμένων αεροσκαφών των Χούθι τον Σεπτέμβριο. Η υπογραφή δεν ήταν λοιπόν αντίδραση στα πλήγματα· η επιτάχυνση ήταν. Στις 5 Οκτωβρίου, σε έκτακτη σύσκεψη στο Ριάντ, ο Σαουδάραβας υπουργός Άμυνας Χάλιντ μπιν Σαλμάν συνέδεσε ρητά την ενεργοποίηση της συλλογικής αποτροπής με τις επιθέσεις κατά του βασιλείου (Al Jazeera).

Η απόφαση εκείνης της μέρας μιλά για «άμεση πρακτική εφαρμογή» και ταχεία ανάπτυξη «συμφωνημένων δυνάμεων και στρατιωτικών δυνατοτήτων», σύμφωνα με τις εθνικές νομοθεσίες (Euronews Arabic). Ορίζει επίσης πρώτο γενικό γραμματέα, για τρία χρόνια, τον απόστρατο Πακιστανό αντιστράτηγο Νουμάν Μαχμούντ (Umm Al-Qura). Στις 7 Οκτωβρίου Τούρκοι αξιωματούχοι διευκρίνισαν ότι η Άγκυρα θα δώσει κυρίως τεχνική και αμυντική υποστήριξη (Reuters). Την ίδια μέρα ο ηγέτης των Χούθι Αμπντουλμάλικ αλ Χούθι κάλεσε Τουρκία και Πακιστάν να μη μπουν σε πόλεμο κατά της Υεμένης (CNN Arabic).

Τι δεσμεύει το άρθρο 2

Το άρθρο 2 αντιμετωπίζει την εξωτερική ένοπλη επίθεση κατά ενός μέρους ως επίθεση κατά όλων και ζητά άμεση βοήθεια, αλλά αφήνει σε κάθε κράτος να αξιολογήσει τις ανάγκες και να αποφασίσει μορφή και έκταση της στήριξης με βάση τα διαθέσιμα μέσα (Medyascope). Η λογική θυμίζει το άρθρο 5 του ΝΑΤΟ (η ρήτρα ότι επίθεση σε έναν είναι επίθεση σε όλους), όπου επίσης κάθε μέλος κρίνει τι θα κάνει. Οι στρατιωτικές δυνατότητες περιλαμβάνονται στις επιλογές, όχι όμως ως αυτόματη αποστολή στρατευμάτων, ενώ το κείμενο δεν ορίζει διοικητή κοινών δυνάμεων ούτε διαδικασία ενεργοποίησης (Bloomberg HT).

Υπάρχει και ένα ερμηνευτικό κενό που αφορά ευθέως τους Χούθι. Η πρώτη φράση μιλά για επίθεση «εξωτερικής προέλευσης», η επόμενη για επίθεση από «άλλη χώρα ή ομάδα χωρών» (Medyascope). Οι Χούθι δεν είναι κράτος, και κοινή ερμηνεία των τριών για μη κρατικούς δράστες δεν έχει δημοσιοποιηθεί. Το Πακιστάν γνωρίζει τη διάκριση: το 2015 η Βουλή του στήριξε την άμυνα της σαουδαραβικής επικράτειας αλλά επέλεξε ουδετερότητα στον πόλεμο της Υεμένης (Dawn). Πυρηνική εγγύηση δεν κατονομάζεται πουθενά στο δημοσιευμένο κείμενο (Middle East Eye).

Πότε αρχίζει να δεσμεύει

Το άρθρο 16 ζητά κύρωση από κάθε μέρος με τις δικές του διαδικασίες· η συνθήκη ισχύει από την ημέρα που κατατίθεται το τελευταίο έγγραφο κύρωσης στη γραμματεία της τριμερούς επιτροπής (Bloomberg HT). Η κατάθεση στην τουρκική Βουλή, επομένως, δεν ενεργοποιεί από μόνη της τη συνθήκη. Στην Τουρκία απομένουν η έγκριση από τη Βουλή, η προεδρική κύρωση με δημοσίευση και η κατάθεση του εγγράφου (Cumhuriyet).

Η διαδικασία μόλις ξεκίνησε. Η πρόταση δεν είχε καν παραπεμφθεί στην Επιτροπή Εξωτερικών Υποθέσεων, και ο Οζγκιούρ Οζέλ, πρόεδρος του CHP (Ρεπουμπλικανικό Λαϊκό Κόμμα, αξιωματική αντιπολίτευση), καταγγέλλει ότι τα μέτρα ανάπτυξης αποφασίστηκαν πριν η Βουλή ελέγξει τη συνθήκη (DW Türkçe). Η Προεδρία, μέσω του διευθυντή Επικοινωνίας Μπουρχανετίν Ντουράν, μιλά για θεσμοποίηση της συνεργασίας (Euronews Türkçe). Το πακιστανικό υπουργείο Εξωτερικών θεωρεί ότι δεν χρειάζεται έγκριση της δικής του Βουλής (Dawn), όμως ούτε πακιστανικό ούτε σαουδαραβικό έγγραφο κύρωσης έχει εντοπιστεί δημόσια.

Μόλις τεθεί σε ισχύ, η δέσμευση είναι μακρά: αόριστη διάρκεια, με αποχώρηση δυνατή μόνο αφού περάσουν δέκα χρόνια από την έναρξη ισχύος και με γραπτή ειδοποίηση τρεις μήνες νωρίτερα (Middle East Eye). Η Τουρκία μένει στο ΝΑΤΟ, αλλά το νέο σύμφωνο δεν επεκτείνει τη συλλογική άμυνα της Συμμαχίας στο Ριάντ ή στο Ισλαμαμπάντ.

Η ελληνική Patriot

Η Ελλάδα δεν είναι μέρος του συμφώνου, βρίσκεται όμως ήδη στο σαουδαραβικό έδαφος. Ελληνική συστοιχία Patriot (αμερικανικό σύστημα αντιαεροπορικής και αντιβαλλιστικής άμυνας) στηρίζει τη σαουδαραβική αεράμυνα στην περιοχή Γιανμπού, και το ΚΥΣΕΑ (Κυβερνητικό Συμβούλιο Εξωτερικών και Άμυνας) παρέτεινε την παραμονή της κατά έναν μήνα την 1η Οκτωβρίου (CNN Greece). Στις 24 Σεπτεμβρίου το υπουργείο Εθνικής Άμυνας ανακοίνωσε δύο εκτοξεύσεις κατά βαλλιστικού πυραύλου και μη επανδρωμένου αεροσκάφους με «επιτυχή εμπλοκή», χωρίς να προσδιορίσει την προέλευση των στόχων (News247). Στις 20 Οκτωβρίου, παρουσιάζοντας τη νέα δομή των Ενόπλων Δυνάμεων (To Brief), ο Νίκος Δένδιας είπε ότι θα εισηγηθεί νέα παράταση (ΥΠΕΘΑ). Δεν έχει εντοπιστεί πράξη που να αλλάζει την εντολή ή τη διοίκηση της ελληνικής μονάδας εξαιτίας του τριμερούς.

Η απόφαση της 5ης Οκτωβρίου δεν κατονομάζει μονάδες, αριθμούς, αποστολές ή ημερομηνίες άφιξης (Umm Al-Qura), και άφιξη νέων δυνάμεων κατ' εφαρμογή της δεν έχει επιβεβαιωθεί δημόσια. Μέχρι να κατατεθεί το τελευταίο έγγραφο κύρωσης, ό,τι στρατιωτικό φτάνει στη Σαουδική Αραβία φτάνει με εθνική απόφαση της Άγκυρας ή του Ισλαμαμπάντ, όχι επειδή το επιβάλλει η συνθήκη της Μέκκας.