Τέλος ο δεύτερος γύρος στις αυτοδιοικητικές εκλογές από το 2028

Τον Οκτώβριο του 2023, στη Θεσσαλονίκη, ο Κωνσταντίνος Ζέρβας βγήκε πρώτος με 27,3%. Μία εβδομάδα αργότερα ήταν εκτός δημαρχείου: στον δεύτερο γύρο ο Στέλιος Αγγελούδης τον σάρωσε με 67,3% (Wikipedia). Στο ενδιάμεσο δεν άλλαξε η γνώμη των ψηφοφόρων για τον Ζέρβα. Άλλαξε κάτι πιο απλό: ξέροντας πλέον ποιοι ήταν οι δύο τελικοί, οι ψηφοφόροι των μικρότερων παρατάξεων ενώθηκαν συνειδητά εναντίον του πρώτου.

Αυτή ακριβώς η εβδομάδα είναι που καταργείται. Ο νέος Κώδικας Τοπικής Αυτοδιοίκησης, που από τον Μάιο βρισκόταν σε διαβούλευση (To Brief), πέρασε πλέον στο κοινοβουλευτικό πεδίο: από τις 15 Ιουνίου βρίσκεται σε πρώτη ανάγνωση στη Διαρκή Επιτροπή Δημόσιας Διοίκησης της Βουλής (Βουλή). Πρόκειται για νομοσχέδιο 774 άρθρων που κωδικοποιεί σχεδόν 2.000 διατάξεις (aftodioikisi.gr). Η καρδιά του είναι μία αλλαγή: από το 2028, δήμαρχοι και περιφερειάρχες εκλέγονται σε μία και μόνη Κυριακή.

Πώς δουλεύει το νέο σύστημα

Όποιος συνδυασμός περάσει το 42%+1 στην πρώτη καταμέτρηση εκλέγεται αμέσως και παίρνει τουλάχιστον τα 3/5 των εδρών του συμβουλίου (Newsbeast). Αν κανείς δεν φτάσει το όριο, δεν υπάρχει δεύτερη κάλπη. Αντί γι' αυτήν, ο ψηφοφόρος έχει δηλώσει ήδη από την πρώτη Κυριακή μία «εναλλακτική» δεύτερη επιλογή στο ίδιο ψηφοδέλτιο. Γίνεται τότε δεύτερη φάση καταμέτρησης μόνο ανάμεσα στους δύο πρώτους, στους οποίους προστίθενται οι δεύτερες επιλογές όσων ψήφισαν τους αποκλεισμένους συνδυασμούς (CNN Greece, SKAI).

Εδώ κρύβεται η ουσία της αλλαγής, και δεν είναι τεχνική. Η «αντι-ψήφος» δεν εξαφανίζεται, αλλά προκωδικοποιείται. Στον κλασικό δεύτερο γύρο, ο ψηφοφόρος της τέταρτης παράταξης αποφάσιζε αφού μάθαινε ποιοι δύο πέρασαν, με πλήρη γνώση του τελικού διπόλου. Τώρα καλείται να μαντέψει εκ των προτέρων ποιος από τους μεγάλους θα είναι ο χρήσιμος αντίπαλος του ανεπιθύμητου φαβορί, και να τον δηλώσει στα τυφλά. Δεν είναι καν πλήρες σύστημα κατάταξης προτιμήσεων (ranked-choice), όπου ιεραρχείς πολλές επιλογές: εδώ δηλώνεις μόνο μία (FairVote).

Η συνέπεια είναι πολιτική. Οι αυθόρμητες, δημόσιες συσπειρώσεις της εβδομάδας ανάμεσα στους δύο γύρους γίνονται σχεδόν αδύνατες. Οι παρατάξεις πρέπει να οργανώσουν τις «δεύτερες προτιμήσεις» πριν δουν το πραγματικό αποτέλεσμα. Όποιος έχει ισχυρό μηχανισμό και καθαρή πρωτιά από την πρώτη Κυριακή ευνοείται· όποιος βασιζόταν στο δεύτερο στάδιο για να ενώσει ετερόκλητους αντιπάλους του πρώτου, μένει ακάλυπτος.

Το 2023 δείχνει τι διακυβεύεται. Στις 6 περιφέρειες που κρίθηκαν στον δεύτερο γύρο, η ΝΔ κέρδισε μόνο τη μία· τις 4 τις έχασε από «γαλάζιους αντάρτες» και τη Θεσσαλία από τον Δημήτρη Κουρέτα, που στηρίχθηκε από ΠΑΣΟΚ και ΣΥΡΙΖΑ (Liberal). Ο δεύτερος γύρος δεν παρήγαγε μόνο αντικυβερνητικά μέτωπα, αλλά και αντι-χρίσμα συσπειρώσεις μέσα στον ίδιο χώρο (HuffPost Greece). Κανείς δεν μπορεί να πει τίμια ότι «με το νέο σύστημα θα κέρδιζε σίγουρα ο Χ», γιατί λείπει η προσομοίωση πραγματικών δεύτερων προτιμήσεων. Μπορεί όμως να πει ότι ο χώρος για ανατροπές στενεύει.

Η κυβέρνηση αντιτείνει το ισχυρότερό της επιχείρημα: τη συμμετοχή. Στον δεύτερο γύρο του 2023 η προσέλευση έπεσε στο 26,7% στην Αθήνα, στο 32,5% στη Θεσσαλονίκη και στο 44,5% στην Πάτρα (Newsbeast, ProtoThema). Ο υπουργός Εσωτερικών Θοδωρής Λιβάνιος υποστηρίζει ότι το νέο σύστημα δίνει «πραγματικό κίνητρο συμμετοχής» και ισχυροποιεί τις αρχές των ΟΤΑ (Enikos). Όμως η συγκεκριμένη κοστολόγηση του δεύτερου γύρου σε ευρώ και η μελέτη διοικητικού φόρτου δεν έχουν δημοσιοποιηθεί, παρότι η διαβούλευση συγκέντρωσε πάνω από 1.700 σχόλια (protothema.gr).

Το ερώτημα που μένει δεν είναι αν ένας δήμαρχος με 42% είναι νόμιμος. Είναι ποια λειτουργία της δημοκρατίας θυσιάζεται για χάρη της κυβερνησιμότητας. Η δεύτερη Κυριακή δεν ήταν μόνο μηχανισμός παραγωγής νικητή· ήταν ο θεσμοθετημένος χρόνος όπου ο πολίτης, με όλα τα χαρτιά στο τραπέζι, μπορούσε να πει «όχι αυτός». Αυτός ο χρόνος καταργείται.