Η Εθνική Επιτροπή Δικαιωμάτων κατέγραψε 359 επαναπροωθήσεις σε δύο χρόνια

Η Εθνική Επιτροπή για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου (ΕΕΔΑ), ο επίσημος εθνικός θεσμός ανθρωπίνων δικαιωμάτων της χώρας, κατέγραψε χθες τουλάχιστον 359 θύματα άτυπων αναγκαστικών επιστροφών την περίοδο 2023-2025, ανάμεσά τους 94 γυναίκες, 90 παιδιά και 42 άτομα με ιδιαίτερες ανάγκες (nchr.gr). Το βάρος δεν είναι μόνο πόσοι σπρώχνονται πίσω στα σύνορα, αλλά ότι το ίδιο το κράτος τεκμηριώνει μια πρακτική την οποία επίσημα αρνείται, ενώ οι υποθέσεις κλείνουν στα δικαστικά συρτάρια.

Η ΕΕΔΑ δεν είναι δικαστήριο. Δεν ασκεί διώξεις και δεν καταδικάζει· καταγράφει, τεκμηριώνει και πιέζει, με το κύρος θεσμού που λειτουργεί στο πλαίσιο των Αρχών των Παρισίων του ΟΗΕ (OHCHR). Γι' αυτό ακριβώς η καταγραφή της είναι κάτι ισχυρότερο από μια καταγγελία: μπαίνει σε επίσημο εθνικό αρχείο.

Ο αριθμός φέτος πέφτει απότομα. Η προηγούμενη έκθεση του Μηχανισμού μιλούσε για κατ' ελάχιστον 1.517 φερόμενα θύματα, μεταξύ τους 300 γυναίκες και 225 παιδιά (rsaegean.org, in.gr). Η πτώση όμως δεν σημαίνει ότι σταμάτησαν οι επαναπροωθήσεις. Σημαίνει, κατά πάσα πιθανότητα, ότι έγιναν πιο γρήγορες και πιο δύσκολα ορατές.

Πώς μια πράξη γίνεται αόρατη

Το μοτίβο έχει ήδη τεκμηριωθεί. Το BBC κατέγραψε, μέσα από εσωτερικά έγγραφα της ΕΛ.ΑΣ., στρατολόγηση μεταναστών ως «βαρκάρηδων» στον Έβρο, με αντάλλαγμα 700 ευρώ, άδεια παραμονής και κινητά αφαιρεμένα από άλλους μετανάστες (zougla.gr). Η Frontex, σε αναφορά της για συμβάν στις 22 Ιουνίου 2023, περιέγραψε τρεις Έλληνες αστυνομικούς να επιβλέπουν 10-20 μασκοφόρους που κακοποίησαν, λήστεψαν και επαναπροώθησαν 61 ανθρώπους, ανάμεσά τους 10 παιδιά και ένα βρέφος (ifrd.be).

Η λογική είναι απλή και σκληρή. Όταν την πράξη την εκτελούν μασκοφόροι τρίτοι, χάνεται η ταυτοποίηση προσώπων και η σύνδεση με την αλυσίδα εντολών. Όταν αφαιρούνται τα κινητά, χάνονται μαζί ο γεωεντοπισμός, οι φωτογραφίες, τα βίντεο. Όταν ο άνθρωπος επιστρέφεται πριν καν καταγραφεί, δεν ανοίγει φάκελος ασύλου, δεν γίνεται ατομική αξιολόγηση κινδύνου, δεν υπάρχει γραπτή απόφαση να προσβληθεί. Η αρχή της μη επαναπροώθησης αδειάζει στην πράξη (UNHCR). Το θύμα μένει με μια αφήγηση· το κράτος με κανένα αρχείο.

Το δικαστήριο που κλείνει τους φακέλους

Εδώ κουμπώνει το θεσμικό αδιέξοδο. Στις 7 Ιανουαρίου 2025, στην υπόθεση A.R.E. κατά Ελλάδας, το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου καταδίκασε για πρώτη φορά την Ελλάδα για επαναπροώθηση στον Έβρο: Τουρκάλα υπήκοος τέθηκε υπό ελληνικό έλεγχο, κρατήθηκε άτυπα και επαναπροωθήθηκε χωρίς πρόσβαση σε άσυλο, με παραβιάσεις των άρθρων 3, 5 και 13 της ΕΣΔΑ και αποζημίωση 20.000 ευρώ (asylumineurope.org, opendemocracy.net). Το κρίσιμο δεν ήταν μόνο η ίδια η επαναπροώθηση. Το Στρασβούργο διαπίστωσε ότι οι ελληνικές αρχές είχαν αρχειοθετήσει την ποινική καταγγελία παρά τα αρχικά (prima facie) στοιχεία, και μίλησε για ενδείξεις συστηματικής πρακτικής και αναποτελεσματικής εσωτερικής έρευνας (gcr.gr).

Δεν είναι μεμονωμένο. Πάνω από 200 εγχώριες έρευνες για επαναπροωθήσεις την περίοδο 2019-2024 δεν κατέληξαν σε καμία κατηγορία κατά αξιωματούχου (ecoi.net). Το μοτίβο των 157 δικογραφιών, 117 αρχειοθετήσεων και μηδενικών παραπομπών σε δίκη είχε ήδη καταγραφεί (To Brief).

Η κυβέρνηση κρατά τη συζήτηση στη γλώσσα της αποτροπής: ο υπουργός Μετανάστευσης Θάνος Πλεύρης μιλά για αυστηρή φύλαξη εξωτερικών συνόρων, ταυτοποίηση, βιομετρικά και ταχεία σύνδεση απόρριψης ασύλου με επιστροφή (ethnos.gr), μέσα σε ένα ευρωπαϊκό πλαίσιο που σκληραίνει τις επιστροφές διατηρώντας τυπικά τη μη επαναπροώθηση (europarl.europa.eu).

Η νομιμότητα όμως δεν κρίνεται από τη γενική πρόθεση φύλαξης, αλλά από την κάθε ξεχωριστή απομάκρυνση. Και όταν ο ίδιος ο εθνικός θεσμός δικαιωμάτων της χώρας καταγράφει 90 παιδιά σε δύο χρόνια, ενώ το Στρασβούργο διαπιστώνει ότι οι φάκελοι κλείνουν παρά τα στοιχεία, το ερώτημα δεν είναι πια αν φυλάσσονται τα σύνορα. Είναι ποιος ελέγχει αυτούς που τα φυλάσσουν, όταν η ελληνική Δικαιοσύνη δεν έχει ακόμη εξετάσει ουσιαστικά τις υποθέσεις ούτε μετά την καταδίκη της χώρας από το Στρασβούργο.