Σχολικά τεστ ΟΟΣΑ: η Ελλάδα «πλησίασε» πέφτοντας

Κάθε τρία χρόνια ο ΟΟΣΑ βάζει δεκάδες χιλιάδες 15χρονους σε όλο τον κόσμο να λύσουν τα ίδια προβλήματα· αυτό είναι το τεστ PISA, το πιο διαδεδομένο διεθνές θερμόμετρο των εκπαιδευτικών συστημάτων. Τα αποτελέσματα του 2025 δόθηκαν σήμερα στη δημοσιότητα και οι Έλληνες μαθητές βρέθηκαν και στα τρία πεδία κάτω από τον μέσο όρο: 424 μονάδες στα Μαθηματικά έναντι 463, 423 στην Κατανόηση Κειμένου έναντι 461 και 434 στις Φυσικές Επιστήμες έναντι 482, όπου η απόσταση είναι και η μεγαλύτερη (OECD, Euronews). Η υπουργός Παιδείας Σοφία Ζαχαράκη μίλησε για παρεμβάσεις που «αρχίζουν να αποδίδουν» (Alfavita)· το ΠΑΣΟΚ, την ίδια ημέρα, έκανε λόγο για «κατάρρευση της κυβερνητικής βιτρίνας» (in.gr). Διαβάζουν, κυριολεκτικά, τα ίδια νούμερα.

Η «σύγκλιση» που δεν είναι πρόοδος

Το κυβερνητικό αφήγημα στηρίζεται σε ένα πραγματικό γεγονός: στα Μαθηματικά η απόσταση της Ελλάδας από τον ΟΟΣΑ μίκρυνε. Μόνο που δεν μίκρυνε επειδή ανέβηκαν οι Έλληνες. Η Ελλάδα έπεσε από 430 μονάδες το 2022 στις 424 το 2025 (OECD PISA 2022). Η ψαλίδα έκλεισε επειδή ο μέσος όρος του ΟΟΣΑ υποχώρησε ακόμη περισσότερο. Πόσο «έκλεισε» εξαρτάται μάλιστα από το ποιον μέσο κρατάς: με τη συγκρίσιμη βάση των 23 χωρών γύρω στις 5 μονάδες, με τον στρογγυλό συνολικό μέσο γύρω στις 3 (ΣΚΑΪ). Σε κάθε περίπτωση, η «βελτίωση» της Ελλάδας είναι η πτώση των άλλων. Και η μακρά σειρά αφαιρεί κάθε αμφιβολία: 454 μονάδες το 2015, 451 το 2018, 430 το 2022, 424 σήμερα (OECD).

Στους μέσους όρους το πρόβλημα φαίνεται διαχειρίσιμο· στα ποσοστά γίνεται χειροπιαστό. Το Επίπεδο 2 είναι το κατώφλι όπου ένας μαθητής μπορεί μόλις να εφαρμόσει έναν τύπο σε γνώριμη κατάσταση ή να εντοπίσει την κύρια ιδέα ενός κειμένου. Κάτω από αυτό βρίσκεται σχεδόν ο ένας στους δύο στα Μαθηματικά, περίπου το 44% στην Ανάγνωση και το 41% στις Φυσικές Επιστήμες (OECD). Στην κορυφή, εκεί που ο ΟΟΣΑ έχει έξι ως οκτώ αριστούχους στους εκατό, η Ελλάδα έχει έναν ή δύο (ΣΚΑΪ). Το δείγμα δεν είναι μικρό: 6.858 μαθητές από 229 σχολεία, που εκπροσωπούν τους περίπου 101.850 δεκαπεντάχρονους της χώρας (OECD).

Το εύρημα που ο ΟΟΣΑ ξεχωρίζει κρύβεται στην ανάγνωση. Η Ελλάδα έχασε 6 μονάδες στα Μαθηματικά και 7 στις Επιστήμες μετά το 2022, αλλά αυτές οι πτώσεις χωρούν μέσα στην αβεβαιότητα του δείγματος· μόνο η απώλεια 16 μονάδων στην Ανάγνωση είναι στατιστικά σημαντική (OECD, Lifo). Προσοχή όμως στη λέξη: το 44% κάτω από το Επίπεδο 2 δεν σημαίνει «λειτουργικά αναλφάβητοι», όπως γράφτηκε αλλού (Fortune Greece). Σημαίνει ότι δεν στέκονται σταθερά στις συγκεκριμένες εργασίες της PISA, όχι ότι αδυνατούν να διαβάσουν έναν λογαριασμό. Και δεν είναι φετινό ατύχημα: η επίδοση στην κατανόηση κειμένου έχει πέσει από 467 μονάδες το 2015 στις 423 σήμερα (OECD).

Πέρα από τις βαθμολογίες, τα ερωτηματολόγια περιγράφουν και το περιβάλλον μέσα στο οποίο δίνονται οι απαντήσεις. Το 31% των Ελλήνων μαθητών είπε ότι έχασε τουλάχιστον μία ολόκληρη μέρα σχολείο μέσα σε δύο εβδομάδες, έναντι 22% στον ΟΟΣΑ, και σχεδόν οι μισοί έχασαν τουλάχιστον μία διδακτική ώρα, έναντι ενός στους τέσσερις διεθνώς (Reader). Διευθυντές που καλύπτουν σχεδόν τους μισούς μαθητές ανέφεραν ότι η έλλειψη προσωπικού εμποδίζει τη διδασκαλία (Lifo). Και μόλις ο ένας στους δύο μαθητές ένιωσε ότι ο εκπαιδευτικός ενδιαφέρεται για την προσωπική του πρόοδο, έναντι επτά στους δέκα στον ΟΟΣΑ (Reader). Τα στοιχεία αυτά συνδέονται με χαμηλές επιδόσεις παντού στον κόσμο· δεν αποδεικνύουν από μόνα τους ότι προκάλεσαν τις ελληνικές.

Το πρόβλημα του χρόνου

Μένει ο ισχυρισμός ότι «οι παρεμβάσεις αποδίδουν», και εδώ το εμπόδιο είναι το ημερολόγιο. Τα 51 νέα προγράμματα σπουδών εφαρμόστηκαν πιλοτικά μόνο σε Πρότυπα και Πειραματικά σχολεία το 2022-2023, επί υπουργίας Νίκης Κεραμέως (ΥΠΑΙΘ). Το Πολλαπλό Βιβλίο, έργο περίπου 30 εκατ. ευρώ, καθυστέρησε και μετατέθηκε για το 2027-2028 (Dimokratiki), ενώ η τράπεζα θεμάτων και τα νέα διδακτικά εργαλεία εμπλουτίζονται ακόμη (ProtoThema). Η αξιολόγηση των εκπαιδευτικών μπήκε διοικητικά σε λειτουργία μόλις το 2023 (ΥΠΑΙΘ). Οι 15χρονοι που εξετάστηκαν φέτος, με άλλα λόγια, δεν πρόλαβαν να περάσουν από τις περισσότερες μεταρρυθμίσεις που τους πιστώνονται.

Το ΠΑΣΟΚ, που το καλοκαίρι είχε ήδη ζητήσει την παραίτηση της Ζαχαράκη για διαρροή θεμάτων στις Πανελλαδικές (To Brief), επανέρχεται τώρα με τους βουλευτές Σωκράτη Κάτσικα και Στέφανο Παραστατίδη (in.gr). Κρατά ως αφετηρία το 2018, ενώ η κυβέρνηση κρατά το 2022 (esos)· καθένας διαλέγει το έτος που τον ευνοεί. Το νούμερο που δεν διαλέγει κανείς, γιατί δεν βοηθά καμία πλευρά, είναι εκείνο των μαθητών: σχεδόν οι μισοί κλείνουν τα δεκαπέντε τους χωρίς να πατούν σταθερά στη «βάση» που η ίδια η PISA ορίζει ως ελάχιστη.