Λιβυκή ενοποίηση υπό ΗΠΑ, τουρκικό άνοιγμα στην ανατολή

Το τουρκολιβυκό μνημόνιο, η συμφωνία του 2019 που χάραξε μια θαλάσσια γραμμή Τουρκίας-Λιβύης αγνοώντας τα ελληνικά νησιά και τη μισή Ανατολική Μεσόγειο, δεν κρίνεται πια σε χάρτες. Κρίνεται σε πετρελαϊκά συμβόλαια και σε μια αμερικανική προσπάθεια να ξαναενωθεί η διαιρεμένη Λιβύη. Εδώ κρύβεται το ελληνικό δίλημμα: η Αθήνα βλέπει την ενοποίηση ως ευκαιρία, αλλά η ίδια κίνηση μπορεί να νομιμοποιήσει την τουρκική παρουσία αντί να τη διαλύσει.

Στο λιβυκό υπεράκτιο τεμάχιο O7 υπογράφηκε τον Ιούνιο συμφωνία διαμοιρασμού παραγωγής. Ανάδοχος με 40% η ισπανική Repsol, άλλο 40% η τουρκική κρατική TPAO και το υπόλοιπο 20% η ουγγρική MOL (Offshore Technology).

Η σημασία δεν είναι το βαρέλι, είναι η κανονικότητα. Η Άγκυρα αποκτά εμπορική παρουσία σε λιβυκά νερά πλάι σε δύο ευρωπαϊκές εταιρείες. Αυτό κάνει το τουρκικό αποτύπωμα να μοιάζει ρουτίνα και όχι πρόκληση. Δεν έχουν δημοσιοποιηθεί συντεταγμένες που να αποδεικνύουν ότι το O7 πέφτει μέσα στον διάδρομο του μνημονίου, οπότε η σύνδεση είναι πολιτική, όχι γεωγραφικά βέβαιη. Το μήνυμα όμως είναι σαφές: το τουρκικό επιχείρημα δεν στηρίζεται πια μόνο σε ένα αμφισβητούμενο χαρτί, στηρίζεται και σε ενεργά κοιτάσματα.

Η αμερικανική πρωτοβουλία και το τουρκικό «κόλπο»

Πάνω σε αυτό το φόντο τρέχει η πρωτοβουλία του Λευκού Οίκου. Ο ειδικός απεσταλμένος Μασάντ Μπούλος προωθεί μια «ενιαία κυβέρνηση» και συγχώνευση των διασπασμένων λιβυκών θεσμών, σε συνέχεια της υποδοχής του ανατολικού ισχυρού άνδρα Σαντάμ Χάφταρ στην Ουάσιγκτον από τον Μάρκο Ρούμπιο (To Brief). Το σχέδιο παραμένει σε επίπεδο διαρροών: ενιαία κυβέρνηση, ενοποιημένος προϋπολογισμός, μοίρασμα θεσμών, με τον Χάφταρ σε προεδρικό ρόλο και τον Ντμπεϊμπά στην πρωθυπουργία. Ως τα τέλη Ιουνίου η Τρίπολη δεν είχε πάρει επίσημη θέση, ενώ οι φόρμουλες κυκλοφορούν ως διαρροές και όχι ως δημοσιευμένο κείμενο (Al Jazeera).

Εδώ είναι το ισχυρότερο εύρημα. Η τουρκική αντίδραση δεν είναι υποχώρηση, είναι προσαρμογή. Αντί να υπερασπίζεται μόνο την Τρίπολη, η Άγκυρα ανοίγει συστηματικά δίαυλο με την ανατολική Λιβύη και την οικογένεια Χάφταρ, ώστε το νέο σχήμα να μη στηθεί χωρίς αυτήν (Independent Türkçe). Τουρκικά αναλυτικά μέσα το λένε ωμά: όποια σταθεροποίηση κι αν έρθει, «κάθε δρόμος περνά από την Άγκυρα» (Haber7).

Αυτό αντιστρέφει την ελληνική ελπίδα. Η Αθήνα περίμενε ότι μια ενωμένη Λιβύη θα πίεζε την Τρίπολη και θα έκανε το πρόβλημα πιο πολυμερές. Αν όμως το νέο ενιαίο σχήμα ενσωματώσει την Τουρκία και αποδεχθεί το μνημόνιο ως κεκτημένο, η ενοποίηση θα το παγιώσει πολιτικά αντί να το ακυρώσει. Η αμερικανική προτεραιότητα είναι η σταθερότητα της Λιβύης, όχι η ελληνική νομική δικαίωση.

Η μόνη ρεαλιστική άμυνα της Αθήνας

Η απάντηση της Ελλάδας δεν είναι διμερής, είναι πολυμερής. Η Αθήνα κρατά διπλό δίαυλο. Τρέχει τεχνικές συνομιλίες για ΑΟΖ με την Τρίπολη, με επικεφαλής τη γενική γραμματέα του υπουργείου Εξωτερικών Αλεξάνδρα Παπαδοπούλου, ενώ επαναλαμβάνει ότι το μνημόνιο είναι «παράνομο, ανυπόστατο και άκυρο» (CNN Greece). Το πιο σημαντικό: δεν είναι πια μόνη. Η Ιταλία στις 26 Μαΐου και η Τυνησία αμφισβήτησαν επίσημα στον ΟΗΕ τις λιβυκές μονομερείς χαράξεις (Libya Review).

Οι επιστολές αυτές δεν ακυρώνουν τίποτα από μόνες τους. Σε κράτη με αντικείμενες ακτές, η Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS) ζητά οριοθέτηση με συμφωνία ή δικαστική κρίση, όχι με μονομερή χάρτη (UNCLOS). Αυτό που κάνουν είναι να πυκνώνουν το επίσημο αρχείο αντίρρησης, ώστε η Τρίπολη να μην εμφανίζει τις αξιώσεις της ως ουδέτερο τετελεσμένο. Προσοχή όμως: δεν πρόκειται για φιλελληνικό μέτωπο. Ρώμη και Τύνιδα υπερασπίζονται δικά τους σύνορα, ενώ η ίδια λιβυκή κατάθεση απορρίπτει και τη συμφωνία Ελλάδας-Αιγύπτου του 2020 (To Vima). Είναι παράλληλες εθνικές αντιρρήσεις, όχι συντονισμένη καμπάνια.

Το ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι αν ακυρώνεται το τουρκολιβυκό μνημόνιο. Είναι ποιος θα γράψει τους όρους της επόμενης ενιαίας λιβυκής αρχής, και αν η Άγκυρα θα κάθεται στο τραπέζι όταν αυτοί κλειδώσουν. Η Αθήνα κέρδισε χρόνο και ένα πυκνότερο αρχείο αντιρρήσεων. Υπογραφή που να ακυρώνει το μνημόνιο δεν έχει κερδίσει ακόμη.