Η Ουάσιγκτον αναβαθμίζει τον Σαντάμ Χαφτάρ σε εθνικό συνομιλητή

Ο Αμερικανός υπουργός Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο υποδέχθηκε στην Ουάσιγκτον τον Σαντάμ Χαφτάρ, υπαρχηγό του Λιβυκού Εθνικού Στρατού και γιο του στρατάρχη Χαλίφα Χαφτάρ (The National). Η συνάντηση λέει περισσότερα για το ποιον στηρίζουν οι ΗΠΑ παρά για το τι θα γίνει τελικά στη Λιβύη. Για την Αθήνα το θέμα δεν είναι μακρινό: όποιος ελέγξει την επόμενη Λιβύη θα κρατά στο χέρι του και το τουρκολιβυκό μνημόνιο.

Το σημαντικό δεν είναι ότι οι ΗΠΑ έχουν έτοιμη λύση. Είναι ότι δεν έχουν. Πίσω από τη συνάντηση βρίσκεται η πρωτοβουλία του Μασάντ Μπούλος, λιβανοαμερικανού επιχειρηματία και συμβούλου του Τραμπ για αραβικές υποθέσεις, που περιγράφει τον στόχο ως «μία ενιαία κυβέρνηση» και ενοποίηση όλων των θεσμών (LANA). Δημόσιο, δεσμευτικό κείμενο με άρθρα, χρονοδιάγραμμα ή υπογραφές δεν υπάρχει. Το αμερικανικό ανακοινωθέν μίλησε προσεκτικά για «προσπάθειες με λιβυκή ιδιοκτησία» και «πιθανές οδούς συνεργασίας», όχι για συμφωνία (Daily Sabah). Οι διαρροές ότι ο Αμπντουλχαμίντ Ντμπεϊμπά θα έμενε πρωθυπουργός ενώ ο Σαντάμ Χαφτάρ θα έπαιρνε ανώτερο προεδρικό ρόλο παραμένουν ακριβώς αυτό: διαρροές (Al Monitor).

Γιατί τρομάζει η Τρίπολη

Η Λιβύη λειτουργεί με δύο κέντρα από την αποτυχία των εκλογών του 2021. Από τη μία η διεθνώς αναγνωρισμένη κυβέρνηση στην Τρίπολη. Από την άλλη το ανατολικό μπλοκ γύρω από το Τομπρούκ και τον στρατιωτικό μηχανισμό Χαφτάρ (CFR). Η αμερικανική κίνηση εξισώνει στην πράξη τους δύο πόλους. Αυτό εξηγεί τη στάση της Τρίπολης: ούτε ανοιχτή σύγκρουση με την Ουάσιγκτον, ούτε δημόσια στήριξη. Η κυβέρνηση Ντμπεϊμπά κρατά προσεκτική σιωπή για να μη διαρραγεί το δυτικό στρατόπεδο (Al Jazeera). Ο φόβος είναι συγκεκριμένος: η Ουάσιγκτον να νομιμοποιεί μια οικογενειακή, στρατιωτική διαδοχή αντί να χτίζει θεσμούς (Al Majalla). Το ισχυρότερο αντεπιχείρημα ήρθε από το Ανώτατο Συμβούλιο του Κράτους, που απορρίπτει κάθε φόρμουλα διαμοιρασμού εξουσίας εκτός του πλαισίου της συμφωνίας του 2015 ως άκυρη παράκαμψη των εκλογών (Xinhua).

Η αμερικανική εξίσωση των δύο πόλων δίνει στην Άγκυρα το άνοιγμα που έψαχνε. Ο επικεφαλής της τουρκικής υπηρεσίας πληροφοριών Ιμπραχίμ Καλίν συναντήθηκε με τον Σαντάμ Χαφτάρ στη Βεγγάζη, με ατζέντα την «ενοποίηση διοίκησης και στρατιωτικών δυνάμεων» (Hurriyet Daily News). Το όφελος για την Τουρκία είναι καθαρό. Μέχρι τώρα η ανατολική Λιβύη απέρριπτε το τουρκολιβυκό μνημόνιο του 2019 ως εσωτερικά μη νομιμοποιημένο. Αν ο Χαφτάρ μπει σε ενιαία κρατική δομή και πάψει να αντιδρά, η Άγκυρα αποκτά το επιχείρημα ότι το μνημόνιο έχει πλέον πανλιβυκή αποδοχή (Atlantic Council). Πάνω σε αυτό κάθεται και το ενεργειακό σκέλος: η τουρκική κρατική εταιρεία πετρελαίου TPAO και η λιβυκή NOC, η εθνική εταιρεία πετρελαίου, έχουν ήδη προωθήσει έρευνες σε θαλάσσιες ζώνες (Sharq Forum).

Τι αλλάζει για την Αθήνα και τι όχι

Η αμερικανική κίνηση δεν αλλάζει άμεσα τις θαλάσσιες ισορροπίες. Η Αθήνα δούλεψε τον Ιούνιο σε διπλή γραμμή. Κράτησε ανοιχτό τον τεχνικό δίαυλο με την Τρίπολη για να οριοθετήσει την ΑΟΖ της, την Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη όπου ένα κράτος έχει δικαίωμα εκμετάλλευσης των πόρων της θάλασσας και του βυθού, βάσει του Δικαίου της Θάλασσας (ΥΠΕΞ, UNCLOS). Παράλληλα υποδέχθηκε στην Αθήνα τον Σαντάμ Χαφτάρ, με ατζέντα μετανάστευση, ενέργεια και πρόσβαση στην ανατολική Λιβύη. Η πιο άμεση σύνδεση με Κρήτη και Γαύδο σήμερα δεν είναι ο θαλάσσιος χάρτης, αλλά το μεταναστευτικό: η διαδρομή από τη Λιβύη προς τα δύο νησιά έχει παγιωθεί ως σταθερό πέρασμα (To Brief).

Το αμερικανικό σχέδιο, όμως, δεν αναφέρει πουθενά ΑΟΖ, υφαλοκρηπίδα ή νέες συντεταγμένες στον ΟΗΕ. Μιλά για ενοποίηση θεσμών και εκλογές (UNSC). Η επίδραση στις ελληνικές θαλάσσιες εκκρεμότητες παραμένει μέχρι στιγμής δευτερογενής: αλλάζει το ποιος αποφασίζει στη Λιβύη, όχι ακόμη το τι αποφασίζει η Λιβύη για τον χάρτη (Il Foglio).

Κι εκεί κρύβεται το πραγματικό διακύβευμα για την Αθήνα. Αν ο Σαντάμ Χαφτάρ βγει ενισχυμένος και η ανατολική Λιβύη σταματήσει να μπλοκάρει το τουρκολιβυκό, η Ελλάδα θα έχει χάσει το πιο χρήσιμο επιχείρημά της, ότι το μνημόνιο δεν είναι εσωτερικά νομιμοποιημένο, χωρίς να έχει ριχτεί ούτε μία βολή. Το ζητούμενο δεν είναι αν θα γίνει αμερικανική διευθέτηση. Είναι ποιος θα την υπογράψει, και με ποια υποχρέωση απέναντι στην Άγκυρα.