Ελεγκτές ΕΕ: 43 δισ. σε ανακαινίσεις, αναπόδεικτη η εξοικονόμηση

Το ελεγκτικό όργανο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, το Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο (ΕΕΣ), δημοσίευσε στις 7 Ιουλίου 2026 μια έκθεση που θέτει ένα δυσάρεστο ερώτημα: τα περίπου 43 δισ. ευρώ που έβαλε το Ταμείο Ανάκαμψης για να ανακαινιστούν ενεργειακά τα σπίτια των Ευρωπαίων, πόση ενέργεια εξοικονόμησαν τελικά; Η απάντηση, σύμφωνα με τους ελεγκτές, είναι ότι κανείς δεν μπορεί να το αποδείξει (ECA report PDF, Euronews). Αυτό αφορά άμεσα την Ελλάδα, που κατευθύνει με τη σειρά της περίπου 2,13 δισ. ευρώ στο ίδιο ακριβώς εγχείρημα, μέσω του νέου «Ανακαίνιση Κατοικίας», της επανέκδοσης του γνωστού «Εξοικονομώ» (To Brief).

Το ποσό δεν είναι μικρό: αντιστοιχεί σε περίπου 8% όλων των πόρων του Ταμείου και στο 17% των κλιματικών του δαπανών (ECA report PDF). Το ΕΕΣ δεν λέει ότι δεν έγιναν έργα. Λέει κάτι πιο ανησυχητικό για τον φορολογούμενο: ότι τα χρήματα πήγαν κυρίως σε μεσαίου βάθους παρεμβάσεις, ενώ ούτε η Κομισιόν ούτε τα κράτη παρακολουθούσαν συστηματικά πόση εξοικονόμηση παρήχθη ανά ευρώ δαπάνης (ECA report PDF).

Τι είναι ο «εγκλωβισμός» και γιατί κοστίζει

Η καρδιά του προβλήματος έχει ένα όνομα: lock-in effect, ο ενεργειακός εγκλωβισμός. Λειτουργεί απλά. Αν ένα νοικοκυριό αλλάξει σήμερα μόνο τα κουφώματα ή τον λέβητα, χωρίς να μονώσει το κέλυφος και τη στέγη, έχει ήδη ξοδέψει τα χρήματά του και θεωρεί ότι «το σπίτι φτιάχτηκε». Η βαθιά ανακαίνιση, αυτή που θα έφερνε τη μεγάλη και μόνιμη μείωση κατανάλωσης, γίνεται πια απίθανη για χρόνια. Οικονομικά, τεχνικά και ψυχολογικά, το κτίριο κλειδώνει σε χαμηλή απόδοση (European Commission, BUILD UP).

Γιατί όμως τα κράτη διάλεξαν το ρηχό αντί για το βαθύ; Διότι το Ταμείο Ανάκαμψης λειτουργεί με αυστηρές προθεσμίες και ορόσημα: κάθε εκταμίευση συνδέεται με υλοποιημένους στόχους μέχρι το 2026 (EUR-Lex). Η βαθιά ανακαίνιση θέλει μελέτες, άδειες, ακριβότερη προχρηματοδότηση και χρόνο. Η αλλαγή κουφωμάτων τρέχει γρήγορα, πιστοποιείται εύκολα, μετράει στο excel της απορρόφησης. Έτσι, τα κράτη βελτιστοποίησαν τον αριθμό των έργων, όχι το ενεργειακό αποτέλεσμα (Ziare).

Η ελληνική εκδοχή του ίδιου μοτίβου

Η Ελλάδα δεν εμφανίζεται ως μεμονωμένο σκάνδαλο. Εμφανίζεται ως σχεδόν υποδειγματικό παράδειγμα του μοτίβου. Το ΕΕΣ διαπιστώνει ότι οι αιτήσεις εγκρίνονταν επειδή πληρούσαν κριτήρια επιλεξιμότητας, όχι επειδή έδιναν τη μεγαλύτερη εξοικονόμηση ανά ευρώ (Euronews). Ακόμη χειρότερα, η μέτρηση γινόταν με Πιστοποιητικά Ενεργειακής Απόδοσης, δηλαδή θεωρητικές υποθέσεις για το πώς «θα έπρεπε» να καταναλώνει ένα κτίριο, όχι με πραγματικούς λογαριασμούς. Άλλο τι υπόσχεται το χαρτί, άλλο τι γράφει ο μετρητής.

Το κενό αυτό δεν είναι τεχνική λεπτομέρεια για μια χώρα με παλιό κτιριακό απόθεμα. Ο ετήσιος ρυθμός ανακαινίσεων στην Ελλάδα παραμένει κάτω του 1%, όταν ο ευρωπαϊκός στόχος είναι 2% (Ekpizo.gr). Και το ελληνικό ιστορικό εκτέλεσης προειδοποιεί: μέχρι το τέλος του 2024 οι τελικοί αποδέκτες είχαν δαπανήσει μόλις το 39% των κονδυλίων που είχαν εγγραφεί στον προϋπολογισμό (Dnews, EDJNet).

Το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν θα τραβηχτούν τα λεφτά. Είναι σε ποιον καταλήγουν. Το πρόγραμμα προϋποθέτει νόμιμο ακίνητο, μηχανικό, τραπεζική αξιοπιστία και ρευστότητα για προκαταβολή. Ευνοεί, δηλαδή, πρώτα την ικανότητα να μπεις και μετά την ανάγκη σου. Η ενεργειακή φτώχεια στην Ελλάδα αγγίζει το 19% του πληθυσμού, αλλά ακριβώς αυτά τα νοικοκυριά, που ζουν στα πιο «κρύα» σπίτια, δυσκολεύονται περισσότερο να καλύψουν την ίδια συμμετοχή (Eurostat).

Αν επαναληφθεί ό,τι είδαμε στα προηγούμενα «Εξοικονομώ», όπου η υλοποίηση έμεινε πολύ πιο πίσω από τις εξαγγελίες, το κράτος θα έχει αγοράσει τίτλους απορρόφησης, όχι θερμά σπίτια. Και ο λογαριασμός θα ξαναέρθει: μία φορά ως επιδότηση ανακαίνισης, και μία δεύτερη ως επιδότηση κατανάλωσης, επειδή τα κτίρια δεν έγιναν ποτέ αρκετά αποδοτικά για να σταθούν μόνα τους.