Σε 30 ώρες, 69.500 επιστροφές από τη Θέουτα

Ένα συνοριακό επεισόδιο σε έναν ισπανικό θύλακα της βόρειας Αφρικής μετατράπηκε μέσα σε τρεις μέρες σε ευρωπαϊκή κρίση για τα σύνορα, τη Σένγκεν και τα όρια του τι μπορεί νόμιμα να κάνει ένα κράτος όταν δεκάδες χιλιάδες άνθρωποι μπαίνουν ταυτόχρονα. Η Θέουτα, μια πόλη της Ισπανίας κολλημένη πάνω στο Μαρόκο, δέχθηκε στις 30 Ιουλίου μαζική είσοδο ανθρώπων που κολυμπούσαν ή περνούσαν γύρω από τον κυματοθραύστη του Ταραχάλ. Αφορά και εμάς: είναι η ίδια συζήτηση που καθορίζει πόση ευρωπαϊκή στήριξη παίρνουν ο Έβρος, η Κρήτη και η Γαύδος όταν πιέζονται.

Οι αριθμοί δίνουν την κλίμακα. Το ισπανικό υπουργείο Εσωτερικών σταθεροποίησε τις εισόδους σε περίπου 50.000, ενώ ο πρόεδρος της Θέουτα Χουάν Χεσούς Βίβας μίλησε για έως 60.000 ανθρώπους και περίπου 7.000 ανηλίκους (AP). Το ίδιο ασύλληπτες ήταν και οι επιστροφές προς το Μαρόκο. Ξεκίνησαν από 25.000 το μεσημέρι της 31ης Ιουλίου και έφτασαν περίπου τις 69.500 μέσα σε 30 ώρες, ως το πρωί της 1ης Αυγούστου, σύμφωνα με ενημέρωση του υπουργείου μέσω του πρακτορείου EFE (EFE). Οι νεκροί ανέβηκαν από 41 στις 31/7 σε 67 την επομένη, όπως τους επιβεβαίωσε η κυβερνητική αντιπροσωπεία στη Θέουτα. Ισπανικά μέσα μεταδίδουν 72 στις 2/8, όμως δεν έχει δημοσιοποιηθεί πρωτογενές σημείωμα που να ξεπερνά καθαρά τους 67 (Europa Press).

Η αντίδραση της Μαδρίτης ήταν κλιμακωτή. Ο Πέδρο Σάντσεθ πήγε επιτόπου, χαρακτήρισε τα γεγονότα «επίθεση» στην εδαφική ακεραιότητα, ενίσχυσε την ισπανική αστυνομία και τη χωροφυλακή (Guardia Civil), ανέπτυξε τις Ένοπλες Δυνάμεις και διέταξε πλωτό φράγμα (La Moncloa). Στις 07:50 της 1ης Αυγούστου άρχισε να τοποθετείται στο Ταραχάλ ένα φουσκωτό εμπόδιο 500 μέτρων, με 30-70 εκατοστά πάνω από την επιφάνεια και έως ένα μέτρο βυθισμένο (EFE). Σε συνέχεια όσων είχαμε καλύψει στην πρώτη μέρα της κρίσης (To Brief), η εικόνα δείχνει μια κυβέρνηση που κινείται ταυτόχρονα σε δύο ταχύτητες: σκληρή φύλαξη και ταχύτατες επιστροφές.

Το νομικό κενό που πυροδότησε το κύμα

Η αφετηρία δεν ήταν μια μαροκινή εντολή. Ήταν μια ισπανική δικαστική απόφαση. Στις 29 Ιουνίου, δημοσιευμένη στις 8 Ιουλίου, το Ανώτατο Δικαστήριο έκρινε ότι οι «θερμές επιστροφές», οι άμεσες επαναπροωθήσεις χωρίς διαδικασία, δεν εφαρμόζονται σε όσους μπαίνουν κολυμπώντας. Ο λόγος: η διάταξη αφορά υπέρβαση φυσικού εμποδίου όπως ο φράχτης, ενώ για θαλάσσια είσοδο απαιτούνται ατομική διαδικασία, δικηγόρος και διερμηνέας (Confilegal). Ο Σάντσεθ υποστηρίζει ότι διακινητές και αναρτήσεις στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης διέδωσαν μια «ενδιαφερόμενη ανάγνωση» της απόφασης, δημιουργώντας την εντύπωση ότι όποιος φτάνει από θάλασσα δεν επιστρέφεται (AFP/La Nación). Δεν υπάρχουν όμως δημόσιες συλλήψεις ή δικογραφίες που να αποδεικνύουν ότι ένα κεντρικό δίκτυο συντόνισε όλο το κύμα. Ο διευθυντής της οργάνωσης προσφύγων CEAR απορρίπτει ευθέως την εξίσωση «μαφίες συν απόφαση ίσον κρίση» (elDiario.es). Το ασφαλέστερο συμπέρασμα είναι πιο στενό: το μοντέλο συνεργασίας Μαδρίτης-Ραμπάτ, που μετά το 2022 έριξε τις παράτυπες αφίξεις 42,6% το 2025 (The Straits Times), έσπασε επιχειρησιακά όταν συνάντησε το νέο νομικό παράθυρο και ανεπαρκή αρχική ανάσχεση στη μαροκινή πλευρά.

Εδώ μπαίνει η Ευρώπη, και εδώ φαίνεται τι όπλα έχει πραγματικά. Αντίθετα με τη ρητορική περί κατάρρευσης, η ΕΕ διαθέτει κλιμακωτή εργαλειοθήκη. Το νέο Σύμφωνο Μετανάστευσης, σε ισχύ από τον Ιούνιο, επιβάλλει υποχρεωτικό έλεγχο ταυτοποίησης όλων όσων περνούν, ταχείες συνοριακές διαδικασίες ασύλου και έναν μηχανισμό «υποχρεωτικής αλλά ευέλικτης» αλληλεγγύης: τα άλλα κράτη οφείλουν να συνεισφέρουν με μετεγκαταστάσεις ή χρήματα, με κατώφλι τις 30.000 μετεγκαταστάσεις και τα 600 εκατ. ευρώ ετησίως (Institut Delors). Η ευρωπαϊκή συνοριοφυλακή Frontex μπορεί να αναπτύξει ομάδες ταχείας επέμβασης και να στηρίξει επιστροφές, χωρίς όμως να αποφασίζει ποιος παίρνει άσυλο (European Parliament).

Γι' αυτό μετράει η γλώσσα. Η Τζόρτζια Μελόνι μίλησε για «αναστολή της Σένγκεν με την Ισπανία» και η Φινλανδή υπουργός Μάρι Ραντάνεν είπε ότι χώρα που δεν προστατεύει τα εξωτερικά σύνορα δεν μπορεί να είναι μέλος (Il Post · YLE). Νομικά, καμία χώρα δεν μπορεί να αποβάλει άλλη από τη Σένγκεν. Το μόνο που επιτρέπεται είναι προσωρινοί έλεγχοι που η Ιταλία, η Γαλλία ή η Γερμανία βάζουν στα δικά τους σύνορα (European Commission). Και η ίδια η Κομισιόν τόνισε ότι κανείς από τη Θέουτα δεν πέρασε στην ηπειρωτική ΕΕ, γιατί οι θύλακες έχουν ελέγχους εξωτερικού συνόρου (Euronews).

Οι περισσότεροι άνθρωποι μπορεί να γύρισαν πίσω μέσα σε 30 ώρες, όμως η κρίση δεν έκλεισε. Το έκτακτο Συμβούλιο υπουργών Εσωτερικών της Τρίτης, που η ιρλανδική προεδρία συγκάλεσε μετά από επιστολή Σάντσεθ (RTÉ), καλείται να απαντήσει σε ένα ερώτημα με άμεσο αντίκτυπο και στην ελληνική πρώτη γραμμή: μπορεί η ΕΕ να θωρακίσει το εξωτερικό της σύνορο χωρίς συλλογικές επιστροφές και χωρίς να μετατρέψει κάθε τοπική πίεση σε πρόσχημα για μόνιμους εσωτερικούς ελέγχους. Αν η απάντηση είναι όχι, η ελεύθερη κυκλοφορία παύει να είναι δεδομένο και γίνεται αντικείμενο διαπραγμάτευσης.