Πυρηνικά κατάλοιπα Άσαντ: ο ΔΟΑΕ πάει στη Δαμασκό, η απομάκρυνση εκκρεμεί

Ένα παλιό πυρηνικό μυστικό της εποχής Άσαντ ξαναγίνεται αντικείμενο διαπραγμάτευσης. Ο Διεθνής Οργανισμός Ατομικής Ενέργειας (ΔΟΑΕ, ο οργανισμός του ΟΗΕ που επιτηρεί τα πυρηνικά προγράμματα) ετοιμάζεται να στείλει αντιπροσωπεία στη Δαμασκό για να ανακοινώσει «σημαντική πρόοδο», ενώ αμερικανικά και ισραηλινά δημοσιεύματα μιλούν για συμφωνία απομάκρυνσης υλικού από μια μυστική εγκατάσταση που αποκαλείται Site 99 (Axios). Το διακύβευμα δεν είναι μια συριακή βόμβα. Είναι κάτι πιο απτό: να μη μείνει επικίνδυνο υλικό αφύλακτο σε μια ασταθή χώρα και να μη γίνει αφορμή για νέο ισραηλινό πλήγμα.

Αυτό εξηγεί γιατί κινείται τώρα. Ισραηλινά μέσα, επικαλούμενα αξιωματούχους, γράφουν ότι το Ισραήλ παρακολουθούσε το Site 99 περίπου δύο χρόνια και είχε καταστήσει σαφές ότι δεν θα δεχόταν να παραμείνει εκεί το υλικό, απειλώντας ακόμη και με νέο πλήγμα (Ynet, Jerusalem Post). Στην άλλη πλευρά, η Ουάσιγκτον χρησιμοποιεί την υπόθεση για να δέσει τη νέα Δαμασκό σε έναν αμερικανικά επιτηρούμενο άξονα ασφαλείας. Η ίδια λογική τρέχει και αλλού: ο Ντόναλντ Τραμπ και ο Μάρκο Ρούμπιο προωθούν την άρση του χαρακτηρισμού της Συρίας ως κράτους-χορηγού τρομοκρατίας, δίνοντας στη Δαμασκό οικονομικό οξυγόνο (State Department). Παράλληλα, η ίδια η Δαμασκός λέει ότι εργάζεται για συμφωνία ασφαλείας με το Ισραήλ (To Brief). Ο πυρηνικός φάκελος είναι το τεστ: αν καθαρίσει, ανοίγει ο δρόμος για διεθνή αποκατάσταση.

Για να καταλάβει κανείς το βάρος του υλικού, χρειάζεται μια αναδρομή. Τον Σεπτέμβριο του 2007 το Ισραήλ βομβάρδισε ένα κτίριο στο Ντέιρ αλ-Ζορ (Al-Kibar), που η Συρία παρουσίαζε ως συμβατική στρατιωτική εγκατάσταση. Το 2011 ο ΔΟΑΕ κατέληξε ότι επρόκειτο «πολύ πιθανόν» για αδήλωτο πυρηνικό αντιδραστήρα και το Συμβούλιο Διοικητών του έκρινε τη Συρία σε καθεστώς μη συμμόρφωσης, παραπέμποντας το θέμα στο Συμβούλιο Ασφαλείας (IAEA GOV/2011/41). Το κρίσιμο εύρημα ήταν σωματίδια φυσικού ουρανίου «ανθρωπογενούς προέλευσης», δηλαδή ουράνιο περασμένο από χημική επεξεργασία, σε χώρο που δεν είχε δηλωθεί ως πυρηνικός (IAEA GOV/2011/30).

Ο φάκελος έμεινε παγωμένος για χρόνια, ώσπου έπεσε ο Άσαντ. Η αλλαγή που μετράει είναι η πρόσβαση. Η κυβέρνηση του Άχμεντ αλ-Σαράα δέχθηκε νέες επιθεωρήσεις και δειγματοληψίες. Τον Σεπτέμβριο του 2025 ο γενικός διευθυντής Ραφαέλ Γκρόσι ανακοίνωσε ότι σε μία από τρεις τοποθεσίες συνδεδεμένες με το Al-Kibar βρέθηκε σημαντικός αριθμός σωματιδίων ουρανίου, ορισμένα συμβατά με μετατροπή μεταλλεύματος σε οξείδιο του ουρανίου (IAEA, 8 Σεπ. 2025, AP). Το παρελθόν, με άλλα λόγια, παραμένει ανοιχτό.

Το μόνο δημόσιο, επίσημο στοιχείο σήμερα είναι ότι η Συριακή Επιτροπή Ατομικής Ενέργειας μιλά για «σημαντική πρόοδο» και επικείμενη επίσκεψη, χωρίς να κατονομάζει το Site 99 ούτε το Ισραήλ (The National). Ο ισχυρισμός ότι υπεγράφη πριν από τρεις εβδομάδες συμφωνία απομάκρυνσης, με αμερικανική διαμεσολάβηση, στηρίζεται σε ανώνυμους αξιωματούχους. Και ένα σημείο κόβει τη βεβαιότητα: Σύρος αξιωματούχος δήλωσε στο Reuters ότι οι συνομιλίες συνεχίζονται και ότι «δεν έχει συναφθεί τελική συμφωνία» (Reuters/AOL). Ο Λευκός Οίκος, ο ΔΟΑΕ και το γραφείο Νετανιάχου αρνήθηκαν να σχολιάσουν (Times of Israel).

Ο φόβος του Ισραήλ δεν είναι μια βόμβα, αλλά συμπύκνωμα ουρανίου (yellowcake) και άλλα κατάλοιπα που θα μπορούσαν να κλαπούν ή να χρησιμοποιηθούν σε μια ραδιολογική «βρόμικη βόμβα». Γι' αυτό η εμπλοκή του ΔΟΑΕ μειώνει τον κίνδυνο: αλλάζει το πρόβλημα από «κρυμμένο υλικό» σε ελεγχόμενη αλυσίδα επιτήρησης, αφαιρώντας από το Ισραήλ μέρος του επιχειρήματος για μονομερές πλήγμα. Το αντεπιχείρημα όμως είναι ουσιαστικό: η απομάκρυνση δεν κλείνει τον φάκελο. Η πυρηνική συμφωνία του Ιράν (JCPOA) και η περίπτωση της Λιβύης δείχνουν ότι η επαλήθευση μπορεί να μειώσει τον τεχνικό κίνδυνο χωρίς να σβήσει την πολιτική καχυποψία (Arms Control Association). Πραγματικό κλείσιμο σημαίνει πλήρη συριακή δήλωση, πρόσβαση σε πρόσωπα και έγγραφα, επίσκεψη στο ίδιο το Al-Kibar.

Για την Ευρώπη, που άνοιξε νέο κεφάλαιο με τη Δαμασκό και πακέτο περίπου 620 εκατ. ευρώ για το 2026-27, ο πυρηνικός φάκελος είναι ακριβώς αυτό το τεστ αξιοπιστίας (European Commission). Προς το παρόν, το βέβαιο είναι ένα: υπάρχουν συνομιλίες, όχι εκτελεσμένη απομάκρυνση. Και η διαφορά ανάμεσα στα δύο είναι η διαφορά ανάμεσα σε μια νομιμοποίηση υπό αίρεση και μια οριστική επιστροφή της Συρίας στο διεθνές σύστημα.