Πέθανε ο συνταγματολόγος Αντώνης Μανιτάκης, ο υπουργός που διαχειρίστηκε τρεις κρίσιμες μεταβάσεις

Τρεις φορές τον κάλεσαν να κρατήσει τη μετάβαση. Τον Μάιο του 2012, με τη χώρα σε πολιτικό αδιέξοδο μετά τις πρώτες εκλογές, ανέλαβε υπηρεσιακός υπουργός Εσωτερικών στην κυβέρνηση Πικραμμένου. Τον Αύγουστο του 2015, ξανά υπηρεσιακός στην κυβέρνηση Θάνου. Ενδιάμεσα, υπουργός Διοικητικής Μεταρρύθμισης στην τριμερή κυβέρνηση Σαμαρά, προτεινόμενος από τη ΔΗΜΑΡ (protothema.gr). Τρεις διαφορετικές πολιτικές συγκυρίες, τρεις κυβερνήσεις που δεν είχαν τίποτα κοινό — εκτός από τον ίδιο. Αυτός ο ρόλος, του ανθρώπου που νομιμοποιεί τη μετάβαση, προϋποθέτει κάτι σπάνιο: εμπιστοσύνη από όλες τις πλευρές ταυτόχρονα. Ο Αντώνης Μανιτάκης πέθανε στα 82 του, και μαζί του φεύγει ένα κομμάτι θεσμικής μνήμης που δεν αντικαθίσταται με διορισμό.

Η θεσμική μνήμη είναι κάτι συγκεκριμένο: η γνώση για το πώς δουλεύει ένα Σύνταγμα στην πράξη, τι αντέχει και τι σπάει, πού περνά η γραμμή μεταξύ πολιτικής σκοπιμότητας και θεσμικής αυθαιρεσίας. Στην Ελλάδα, χωρίς Συνταγματικό Δικαστήριο — ο έλεγχος συνταγματικότητας γίνεται διάχυτα, από κάθε δικαστήριο χωριστά (constitutionalism.gr) — αυτή η μνήμη δεν κατοικεί σε θεσμό. Κατοικεί σε ανθρώπους. Ο Μανιτάκης ήταν ένας από αυτούς: η παρουσία του σε κρίσιμες στιγμές απορροφούσε κραδασμούς, ηρεμούσε τα πράγματα, καθιστούσε πιστευτό ότι η μετάβαση γίνεται εντός κανόνων.

Υπότροφος στο ΑΠΘ, διδάκτωρ Βρυξελλών, διάδοχος του Αριστόβουλου Μάνεση στην έδρα Συνταγματικού Δικαίου — και αργότερα ιδρυτής του Ομίλου στο όνομά του. Η γραμμή μεταφοράς είναι ορατή: Μάνεσης → Μανιτάκης → ; Το ερωτηματικό δεν είναι ρητορικό. Βραβείο εξαίρετης διδασκαλίας το 2007 (CNN.gr), 16 μονογραφίες, 130 μελέτες, γενιές νομικών που έμαθαν να σκέφτονται το Σύνταγμα ως ζωντανό κείμενο — αλλά ποιος τώρα μπορεί να σηκώσει το τηλέφωνο όταν η πολιτεία χρειάζεται κάποιον πάνω από υποψία;

Δίπλα στον Αλιβιζάτο και τον Σωτηρέλλη, ο Μανιτάκης συγκρότησε μέσω του constitutionalism.gr έναν πυρήνα δημόσιας συνταγματικής σκέψης — ανθρώπων που ελέγχουν την εξουσία χωρίς να ασκούν εξουσία. Στο τελευταίο του βιβλίο, την «Πολιτειολογία» του 2023, έγραφε για τη λαϊκή κυριαρχία ως «τόπο αέναης διάπαλης κομμάτων, ιδεών και συμφερόντων» (Sakkoulas). Τώρα που η συζήτηση για τη Συνταγματική Αναθεώρηση μόλις άνοιξε (To Brief), η Νομική του ΑΠΘ κήρυξε διήμερο πένθος (Athens Voice), και η Αναθεώρηση ξεκινά χωρίς αυτόν.

Η διάπαλη συνεχίζεται. Ο κυματοθραύστης όχι.