Πέθανε στα 96 ο Γιούργκεν Χάμπερμας, ο κορυφαίος φιλόσοφος της μεταπολεμικής δημοκρατίας

Ο Γιούργκεν Χάμπερμας πέθανε στις 14 Μαρτίου, στα 96 του, στο Στάρνμπεργκ της Βαυαρίας (DW). Ο φιλόσοφος που θεμελίωσε τη δημοκρατία στον δημόσιο διάλογο φεύγει την εποχή που η Meta απολύει 16.000 εργαζομένους για να ρίξει $135 δισεκατομμύρια σε υποδομές τεχνητής νοημοσύνης (To Brief) — υποδομές σχεδιασμένες να αντικαταστήσουν τον ανθρώπινο λόγο με αλγοριθμική παραγωγή περιεχομένου. Η ειρωνεία δεν χρειάζεται σχολιασμό.

Ο Χάμπερμας ανακάλυψε τα εγκλήματα του ναζισμού στα 15 του, μέσα από τη δίκη της Νυρεμβέργης (Straits Times). Από εκεί γεννήθηκε η κεντρική του ιδέα: πώς χτίζεις δημοκρατία σε μια κοινωνία που μόλις βγήκε από τη βαρβαρότητα; Η απάντηση ήταν η «δημόσια σφαίρα» — ένας χώρος όπου οι πολίτες συζητούν ελεύθερα και ισότιμα, και κερδίζει το καλύτερο επιχείρημα, όχι η ισχυρότερη φωνή. Πάνω σε αυτό έχτισε τον «Συνταγματικό Πατριωτισμό»: μια εθνική ταυτότητα θεμελιωμένη σε δημοκρατικούς θεσμούς, όχι σε εθνική μυθολογία (DW). Τη στιγμή που η AfD εκλέγεται τρίτη δύναμη στη γερμανική Βουλή, αμφισβητώντας ακριβώς αυτή τη θεμελίωση (bpb.de), η απώλεια αποκτά βάρος.

Για την Ελλάδα, ο Χάμπερμας ήταν κάτι παραπάνω από ξένος διανοούμενος. Τον Ιούλιο του 2015, στον Guardian, υποστήριξε ότι η ευρωζώνη δημιουργήθηκε ως νομισματική ένωση χωρίς αντίστοιχη πολιτική ένωση — ένα κατασκευαστικό λάθος που μετέτρεπε δημοκρατικά εκλεγμένες κυβερνήσεις σε εκτελεστές τεχνοκρατικών αποφάσεων. Η Ελλάδα ήταν η απόδειξη: ένα δημοψήφισμα αγνοήθηκε, ένα μνημόνιο υπεγράφη, και η «δημόσια σφαίρα» αποδείχθηκε ανίσχυρη μπροστά σε θεσμούς χωρίς δημοκρατική νομιμοποίηση. Ο Χάμπερμας ήταν από τις ελάχιστες ευρωπαϊκές φωνές που το είπαν ανοιχτά.

Η θεωρία του, όμως, συνετρίβη πάνω στη σκληρή ισχύ. Η επιμονή του σε διαπραγματεύσεις με τη Μόσχα μετά την εισβολή στην Ουκρανία τού χάρισε τον χαρακτηρισμό «ντροπή της γερμανικής φιλοσοφίας» από τον Ουκρανό πρέσβη (Straits Times). Τα ρωσικά τανκς δεν ενδιαφέρονται για επιχειρήματα. Ο «ορθός λόγος» δεν σταμάτησε ούτε μία ρουκέτα.

Ο Χάμπερμας πίστευε ότι η δημοκρατία χρειάζεται κοινό χώρο συζήτησης. Αυτός ο χώρος δεν καταργήθηκε από κάποια ιδεολογία — αγοράστηκε. Οι $135 δισεκατομμύρια που η Meta ρίχνει φέτος σε data centers δεν χρηματοδοτούν δημόσιο διάλογο. Χρηματοδοτούν συστήματα που παράγουν κείμενα χωρίς σκέψη, συναίνεση χωρίς συζήτηση, πληροφορία χωρίς κρίση. Ο φιλόσοφος πέθανε στα 96 του. Το ερώτημα που αφήνει είναι αν η ιδέα του πέθανε πολύ πριν από αυτόν.