Ο ΟΗΕ προειδοποιεί για «πολύ ισχυρό» Ελ Νίνιο

Κάπου στον κεντρικό Ειρηνικό, μια λωρίδα ωκεανού είναι αυτή τη στιγμή 2,45°C πιο ζεστή απ' το κανονικό. Ακούγεται μακρινό, κι όμως αυτός ο αριθμός καθορίζει αν θα βρέξει ή θα ξεραθεί σε δεκάδες χώρες το επόμενο εξάμηνο. Πρόκειται για το Ελ Νίνιο, τη φυσική, περιοδική υπερθέρμανση του τροπικού Ειρηνικού που αναδιατάσσει τον καιρό σε ολόκληρο τον πλανήτη· στις 3 Σεπτεμβρίου ο Παγκόσμιος Μετεωρολογικός Οργανισμός (WMO) του ΟΗΕ ανακοίνωσε ότι το φετινό επεισόδιο «εδραιώθηκε», οδεύει σε «πολύ ισχυρό» και έχει σχεδόν 100% πιθανότητα να κρατήσει ως τον Φεβρουάριο του 2027 (WMO). Και η ίδια αυτή πρόγνωση κινητοποιεί ήδη ανθρωπιστική βοήθεια, μήνες πριν εκδηλωθεί οποιαδήποτε κρίση.

Ο αριθμός βγαίνει από τον δείκτη Niño3.4, ένα θερμόμετρο καρφωμένο σ' ένα συγκεκριμένο «κουτί» του κεντρικού ισημερινού Ειρηνικού, που μετρά πόσο αποκλίνει η θερμοκρασία της θαλάσσιας επιφάνειας από το κανονικό (NOAA). Το αυστραλιανό Bureau of Meteorology, που κατέγραψε την τιμή για την εβδομάδα ως τις 30 Αυγούστου, δεν κοιτά όμως σκέτη θερμοκρασία: αφαιρεί πρώτα τη γενική θέρμανση όλης της τροπικής ζώνης, ώστε να ξεχωρίσει το καθαρό σήμα του Ελ Νίνιο από την υπερθέρμανση του πλανήτη (BoM).

Και δεν μετρά μία μέρα. Όπως δεν λες ότι κάποιος έχει πυρετό επειδή ανέβηκε η θερμοκρασία του για λίγες ώρες, έτσι μετριέται ο τρίμηνος μέσος όρος: αν η ανωμαλία επιμένει, τότε ο «οργανισμός» του Ειρηνικού έχει όντως αλλάξει κατάσταση (NOAA). Η επίσημη κλίμακα τελειώνει στο «πολύ ισχυρό», δηλαδή πάνω από +2°C· μεγαλύτερα νούμερα δεν αλλάζουν ταμπέλα, κι ας δείχνει η μέση πρόβλεψη των μοντέλων κορύφωση κοντά στους +3,6°C (UN briefing).

Γιατί «σχεδόν σίγουρο» δεν σημαίνει «ίδιο παντού»

Η διάρκεια είναι σχεδόν βέβαιη. Οι συνέπειες όχι. Ότι το φαινόμενο θα κρατήσει ως τον Φεβρουάριο δεν συνεπάγεται ούτε βέβαιο παγκόσμιο ρεκόρ θερμοκρασίας ούτε ίδια καταστροφή παντού. Η ζέστη του ωκεανού περνά στην ατμόσφαιρα με καθυστέρηση τριών ως έξι μηνών, γι' αυτό η μεγαλύτερη ώθηση στη θερμοκρασία του πλανήτη φαίνεται συνήθως τη χρονιά μετά την κορύφωση (Carbon Brief). Όσο για τις τοπικές συνέπειες, ο μηχανισμός λέγεται τηλεσύνδεση: η μετακίνηση των τροπικών καταιγίδων αναδιατάσσει τους μεγάλους ανέμους και τα μοτίβα βροχής χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά, μετατοπίζει όμως πιθανότητες, όχι βεβαιότητες (WMO). Το Ελ Νίνιο «φορτώνει τα ζάρια» του παγκόσμιου καιρού· δεν γράφει το ίδιο σενάριο παντού. Το ίδιο επεισόδιο μπορεί να φέρει ξηρασία στην ινδική υποήπειρο και πλημμύρες στο Κέρας της Αφρικής, ανάλογα με εποχή, γεωγραφία και άλλους ωκεάνιους παράγοντες (NOAA).

Το Ελ Νίνιο, άλλωστε, είναι φυσικό· υπάρχει αιώνες. Μόνο που τώρα εκδηλώνεται πάνω σε έναν ήδη θερμότερο ωκεανό: σαν κύμα που ξεκινά από ψηλότερη στάθμη νερού, το κύμα είναι το ίδιο, αλλά ξεχειλίζει πιο εύκολα (Nature Communications). Το αν η υπερθέρμανση κάνει και τα ίδια τα ακραία Ελ Νίνιο συχνότερα παραμένει ανοιχτό ερευνητικό πεδίο· αυτό που φαίνεται πιο καθαρά είναι ότι, σε θερμότερο υπόβαθρο, οι συνέπειές του βαραίνουν (PMC).

Από την πρόγνωση στη δράση

Το πραγματικά νέο κεφάλαιο δεν είναι ο αριθμός, αλλά τι κάνουν μ' αυτόν οι οργανισμοί. Η εποχική πρόγνωση λειτουργεί πια σαν χρονοδιακόπτης: όταν οι δείκτες περάσουν προ-συμφωνημένα όρια, «ξεκλειδώνουν» μετρητά, ανθεκτικούς σπόρους και προειδοποιήσεις πριν χτυπήσει η κρίση. Ο FAO και το WFP ζητούν από κοινού 202 εκατ. δολάρια για να προστατεύσουν 8,8 εκατ. ανθρώπους σε 22 χώρες, με το χρηματοδοτικό κενό να παραμένει στα 167 εκατ. (WFP). Δεν είναι θεωρία. Στη Μοζαμβίκη, μόλις τα όρια ενεργοποιήθηκαν σε 10 περιοχές, ξεκίνησαν προειδοποιήσεις και προκαταβολικές διανομές σε σπόρους και μετρητά (FAO). Και πριν από το Ελ Νίνιο του 2023-24, το WFP αναφέρει ότι έφτασε 230.000 ανθρώπους στη νότια Αφρική με μετρητά και αγροτικά εφόδια, μήνες πριν κλιμακωθεί η ανάγκη (WFP). Δίπλα τους, ο Διεθνής Οργανισμός Μετανάστευσης (IOM) απηύθυνε δική του έκκληση για την προστασία 4,9 εκατ. ανθρώπων, με το ακριβές ποσό ακόμη ανοιχτό: οι πηγές δίνουν από 100 (ERT) ως 110 εκατ. δολάρια (Mirage News).

Και η Ελλάδα; Εδώ χρειάζεται ψυχραιμία. Κυκλοφορούν ήδη «προγνώσεις» για το τι χειμώνα θα φέρει το Ελ Νίνιο στη χώρα, και δεν έχουν σοβαρή βάση. Έξω από τους τροπικούς, οι τηλεσυνδέσεις ανταγωνίζονται τόσους άλλους παράγοντες που ο μέσος όρος δεν προβλέπει αξιόπιστα μία χώρα ή μία χρονιά (Copernicus/ECMWF). Αυτό που ισχύει είναι πιο διακριτικό: μια επιπλέον θερμική ώθηση πάνω σ' ένα ήδη υπερθερμασμένο ευρωπαϊκό υπόβαθρο. Πιέζει υγεία, νερό, πυρκαγιές και ενέργεια, τη δοκιμασία αντοχής που η Ευρώπη ζει πλέον κάθε καλοκαίρι, με το φετινό να μετρά δεκάδες χιλιάδες επιπλέον θανάτους από τη ζέστη (To Brief).

Το στοίχημα, τελικά, δεν είναι να προβλεφθεί ποια χώρα θα πλημμυρίσει· αυτό ο Ειρηνικός δεν το προδίδει. Είναι αν θα καλυφθεί το κενό των 167 εκατ. δολαρίων όσο η σοδειά είναι ακόμη στο χωράφι, ή αφού χαθεί.