Το νέο κληρονομικό δίκαιο κόβει τη συγκυριότητα σε χρέη και επιχειρήσεις

Δύο αδέλφια κληρονομούν το οικογενειακό βιοτεχνικό εργαστήριο, το πατρικό διαμέρισμα και ένα δάνειο που τρέχει ακόμα. Ο ένας δουλεύει χρόνια στην επιχείρηση και θέλει να τη συνεχίσει. Ο άλλος ζει αλλού και θέλει τα λεφτά του. Μέχρι σήμερα, αυτή η εικόνα σήμαινε συχνά παράλυση: κανείς δεν μπορούσε να κινηθεί χωρίς τον άλλον, το ακίνητο έμενε «παγωμένο» εξ αδιαιρέτου, και η μηχανή του εργαστηρίου δούλευε με το άγχος μιας δίκης από πάνω.

Από τις 16 Σεπτεμβρίου, ο νέος Κληρονομικός Κώδικας επιχειρεί να λύσει ακριβώς αυτό το μπλοκάρισμα. Ο Ν. 5303/2026, «Αναμόρφωση του κληρονομικού δικαίου», δημοσιεύθηκε στο ΦΕΚ Α’ 81/22.05.2026 (forin.gr) και προωθήθηκε από το Υπουργείο Δικαιοσύνης, με αρμόδιο τον υφυπουργό Ιωάννη Μπούγα. Η λεπτομέρεια που καθορίζει ποιον αφορά είναι μία: ο βασικός νέος κορμός εφαρμόζεται σε κληρονομιές προσώπων που πεθαίνουν από τις 16 Σεπτεμβρίου 2026 και μετά (e-nomothesia.gr). Δεν μεταμορφώνει αναδρομικά κάθε παλιά ανοιχτή κληρονομιά μόνο επειδή εκκρεμεί, κάτι που πολλοί παρανοούν.

Τι αλλάζει πραγματικά

Τρεις τομές αξίζει να καταλάβει κανείς. Πρώτον, τα χρέη. Για τους νέους θανάτους, ο κληρονόμος δεν ξεκινά πια με προσωπική ευθύνη: το νέο άρθρο 1892 ΑΚ περιορίζει τους πιστωτές στην ίδια την κληρονομιαία περιουσία, εκτός αν ο ίδιος δηλώσει ότι θα τη διαχειρίζεται και θα τη διαθέτει ελεύθερα (dsanet.gr). Αν η κληρονομιά έχει ενεργητικό 100.000 ευρώ και χρέη 150.000 ευρώ, οι πιστωτές φτάνουν στα 100.000, όχι στο δικό σου σπίτι ή στην κατάθεσή σου. Για παλιότερους θανάτους ο κανόνας δεν ισχύει· εκεί μετράει το ευεργέτημα απογραφής, και ο νόμος δίνει μια μεταβατική «δεύτερη ευκαιρία» έως τις 22 Νοεμβρίου 2026 (ot.gr).

Δεύτερον, η νόμιμη μοίρα, δηλαδή το ελάχιστο που ο νόμος εξασφαλίζει σε παιδιά, γονείς και σύζυγο ακόμη κι αν η διαθήκη τους παρακάμπτει. Παλιά ο δικαιούχος γινόταν αναγκαστικά συγκύριος στο ίδιο ακίνητο ή στην επιχείρηση. Το νέο άρθρο 1820 ΑΚ την μετατρέπει σε χρηματική αξίωση ίση με το μισό της εξ αδιαθέτου μερίδας (e-nomothesia.gr). Πλέον έχεις δικαίωμα να πάρεις την αξία σου σε χρήμα, με μια δικαστική βαλβίδα: αν το επιβάλλουν οι περιστάσεις, ο δικαστής μπορεί να διατάξει αυτούσια απόδοση συγκεκριμένου στοιχείου. Είναι η ίδια λογική που ισχύει στη Γερμανία με το Pflichtteil (EY).

Τρίτον, και εδώ είναι η καρδιά για τις οικογενειακές επιχειρήσεις: το δικαστήριο μπορεί πλέον να επιδικάσει ολόκληρη την επιχείρηση σε έναν κληρονόμο, εφόσον αποτελεί ενιαίο οικονομικό σύνολο που ο τεμαχισμός ή ο πλειστηριασμός θα κατέστρεφε, με υποχρέωση να αποζημιώσει τους άλλους στην αγοραία αξία των μεριδίων τους (vdilawfirm.com). Παράλληλα, μια συμφωνία διανομής μεταξύ συγκληρονόμων ισχύει πλέον και ως αποδοχή της κληρονομιάς (άρθρο 1883 ΑΚ), αρκεί, για ακίνητα, να περάσει από συμβολαιογράφο και Κτηματολόγιο (Capital.gr).

Το πρόβλημα δεν εξαφανίζεται, μεταφέρεται

Εδώ αλλάζει το κέντρο βάρους. Ο νόμος λύνει ένα πρόβλημα διοίκησης, αλλά γεννά ένα πρόβλημα ρευστότητας. Αν ο ένας κρατήσει την επιχείρηση, πρέπει να βρει μετρητά για να πληρώσει τον άλλον, και η αποτίμηση της «αγοραίας αξίας» γίνεται το νέο πεδίο διαφωνίας. Τα ελληνικά δεδομένα δείχνουν πόσο εκτεθειμένος είναι ο κόσμος: στο ελληνικό δείγμα του EY Entrepreneurship Barometer 2026, μόνο 31% των οικογενειακών επιχειρήσεων είχαν επίσημο πλάνο διαδοχής. Και μόλις το 20% χρησιμοποιεί τραπεζικό δανεισμό, ενώ 66% στηρίζεται σε αυτοχρηματοδότηση (euro2day.gr). Άρα η αποζημίωση που τώρα προβλέπει ο νόμος θα δοκιμάσει τα όρια ρευστότητας οικογενειών που έχουν αξία στα ακίνητα, αλλά όχι μετρητά στον λογαριασμό. Είναι το ίδιο παράδοξο που το ΔΝΤ βλέπει και στη στέγη (To Brief).

Ο φόρος κληρονομιάς, οι προθεσμίες αποποίησης (4 μήνες, ή 1 έτος με στοιχείο εξωτερικού) και η δήλωση στην ΑΑΔΕ δεν αλλάζουν (terraproperty.gr). Και οι διαφωνίες, για τα χρέη, την αποτίμηση ή την επιχείρηση, καταλήγουν πάλι στο δικαστήριο.

Γι' αυτό, στο εργαστήριο των δύο αδελφιών, ο νόμος δίνει καθαρή απάντηση στο ποιος το κρατά και σταματά το μπλοκάρισμα. Αφήνει όμως ανοιχτό το δυσκολότερο ερώτημα: με ποια λεφτά ο αδελφός που μένει θα πληρώσει τον αδελφό που φεύγει.