Σε κόμβους εκτός ΕΕ οι επιστροφές μεταναστών

Η Ευρώπη αποκτά πλέον το εργαλείο για να εξάγει τη διαχείριση του μεταναστευτικού εκτός των συνόρων της. Αφού το Συμβούλιο της Ευρώπης επανερμήνευσε τον Μάιο την Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου για να χωρέσει τη λογική της «Ευρώπης-Φρούριο» (To Brief), η συμφωνία της 1ης Ιουνίου 2026 δίνει το επιχειρησιακό σκέλος: τον νέο Κανονισμό Επιστροφών. Δεν είναι ακόμη νόμος, χρειάζεται τυπική έγκριση από Κοινοβούλιο και Συμβούλιο (European Parliament). Αλλάζει όμως θεμελιωδώς, για μια χώρα πρώτης γραμμής όπως η Ελλάδα, το πώς και το πού εκτελείται μια απόφαση απέλασης.

Η πρώτη αλλαγή είναι γραφειοκρατική και γι' αυτό υποτιμημένη. Μέχρι τώρα οι επιστροφές ρυθμίζονταν από μια Οδηγία του 2008, που άφηνε στο κάθε κράτος να τη μεταφέρει στο εθνικό του δίκαιο με τον δικό του τρόπο. Ο νέος Κανονισμός εφαρμόζεται άμεσα και ομοιόμορφα σε όλη την Ένωση, χωρίς ενδιάμεσο εθνικό φιλτράρισμα (European Commission). Ό,τι συμφωνείται στις Βρυξέλλες γίνεται κανόνας στην Αθήνα την ίδια μέρα.

Τι κάνει η Ευρωπαϊκή Εντολή Επιστροφής

Εδώ μπαίνει η Ευρωπαϊκή Εντολή Επιστροφής. Παρά το όνομα, δεν είναι απέλαση που υπογράφουν οι Βρυξέλλες. Είναι ένα κοινό ευρωπαϊκό «περίβλημα» για μια εθνική απόφαση. Μια ελληνική απόρριψη ασύλου καταχωρίζεται και κυκλοφορεί μέσω του Συστήματος Πληροφοριών Σένγκεν, ώστε κάθε άλλο κράτος να μπορεί να τη δει και, ενδεχομένως, να την αναγνωρίσει και να την εκτελέσει (European Parliament).

Το πρακτικό νόημα για την Ελλάδα είναι ότι η εντολή κλείνει το «παράθυρο» της δευτερογενούς μετακίνησης. Μέχρι σήμερα, κάποιος που απορριπτόταν στην Ελλάδα μπορούσε να μετακινηθεί σε άλλη χώρα Σένγκεν και η απόφαση να «χαθεί» στον δρόμο. Τώρα η απόφαση τον ακολουθεί. Η αμοιβαία αναγνώριση της εντολής παραμένει, ωστόσο, προαιρετική για τα επόμενα δύο χρόνια. Η Επιτροπή θα αξιολογήσει αργότερα αν θα γίνει υποχρεωτική (Belga).

Η εντολή λύνει πρόβλημα συντονισμού, όχι το βασικό ελληνικό αδιέξοδο: την εκτέλεση. Όταν η χώρα καταγωγής δεν παραλαμβάνει τον άνθρωπο, η απόφαση μένει χαρτί. Γι' αυτό η Κομισιόν στρέφεται στη σκληρή ισχύ: συνδέει τις συμφωνίες επανεισδοχής (readmission) με τη χορήγηση βίζας, τις εμπορικές διευκολύνσεις και τη χρηματοδότηση τρίτων χωρών (European Commission). Με άλλα λόγια, μια χώρα που αρνείται να δεχτεί πίσω τους πολίτες της μπορεί να βρεθεί με κλειστή τη στρόφιγγα των βίζας ή των ευρωπαϊκών κονδυλίων. Το ποσοστό επιστροφών έφτασε το 28% το 2025, νούμερο που οι Βρυξέλλες θεωρούν πολιτικά χαμηλό.

Οι κόμβοι εκτός Ευρώπης και το γκρίζο όριο

Η δεύτερη μεγάλη αλλαγή είναι γεωγραφική. Ο Κανονισμός νομιμοποιεί τους κόμβους επιστροφής: ένας άνθρωπος με απόφαση επιστροφής μπορεί να μεταφερθεί σε τρίτη χώρα εκτός ΕΕ, ακόμη κι αν δεν είναι η χώρα καταγωγής του, βάσει συμφωνίας με κράτος-μέλος. Η μόνη επιβεβαιωμένη πρακτική εφαρμογή σήμερα είναι το ιταλο-αλβανικό μοντέλο. Στις 1 Ιουνίου αναφέρθηκε ο πρώτος επαναπατρισμός από το κέντρο Gjader (Avvenire, Euronews Italia). Για Ουγκάντα, Καζακστάν ή Σερβία υπάρχουν συζητήσεις και αναζητήσεις υποψήφιων χωρών, όχι δημόσιες συμφωνίες (Reuters/The Star, Tagesspiegel).

Εδώ ανοίγει το νομικό κενό. Η αρχή της μη επαναπροώθησης δεν αφορά μόνο τον τελικό προορισμό, αλλά και την ενδιάμεση χώρα-κόμβο. Αν εκεί δεν υπάρχει πραγματική πρόσβαση σε άσυλο, δικηγόρο, διερμηνέα και ένδικο μέσο με ανασταλτικό αποτέλεσμα, η μεταφορά μπορεί να κριθεί παράνομη ενώπιον του Δικαστηρίου της ΕΕ ή του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (eur-lex). Η Amnesty και το δίκτυο ECRE προειδοποιούν ότι λείπει σαφές σύστημα ανεξάρτητου επιτόπιου ελέγχου και αυτόματης αναστολής μεταφορών (Amnesty International, ECRE).

Η πίεση δεν ήρθε από την ακροδεξιά μόνο. Γερμανία, Ολλανδία, Δανία, Αυστρία και Ελλάδα συντονίστηκαν υπέρ των κόμβων, ενώ η ομάδα των Συντηρητικών πανηγύρισε την «εποχή των επιστροφών» (DW). Το ελληνικό υπόβαθρο παραμένει πιεστικό: πάνω από 600 αφίξεις σε μία ημέρα σε Κρήτη και Γαύδο στα τέλη Μαΐου (iefimerida, ProtoThema English).

Η Αθήνα παρουσιάζει το πλαίσιο ως εργαλείο γρήγορης διαλογής (screening) και άμεσης επιστροφής μετά την απόρριψη (CNN Greece). Όμως η αποτελεσματικότητα δεν θα κριθεί στο χαρτί της εντολής, αλλά στις συμφωνίες αποδοχής τρίτων χωρών που ακόμη δεν υπάρχουν. Η πρακτική κατάληξη του Κανονισμού είναι η κράτηση που μπορεί να φτάσει τους 24 μήνες, με δυνατότητα παράτασης (Euronews). Δύο χρόνια εγκλεισμού για έναν άνθρωπο του οποίου η χώρα καταγωγής αρνείται να τον δεχτεί, ενώ η εντολή που τον αφορά κυκλοφορεί ήδη σε 29 κράτη.