Κίτρινη κάρτα στην Ελλάδα για τον καθυστερημένο νόμο κατά των αγωγών-φίμωσης

Στις 7 Μαΐου έληξε η ευρωπαϊκή προθεσμία. Στις αρχές Ιουνίου η κυβέρνηση διαφήμιζε στις Βρυξέλλες «πρόοδο» στο κράτος δικαίου. Στις 7 Ιουλίου έβγαλε επιτέλους το νομοσχέδιο σε διαβούλευση. Και στις 15 Ιουλίου η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έστειλε στην Αθήνα προειδοποιητική επιστολή, την πρώτη κίνηση σε διαδικασία επί παραβάσει. Το επίμαχο κείμενο, η Οδηγία (ΕΕ) 2024/1069, είναι ο πρώτος ευρωπαϊκός νόμος που φτιάχτηκε για να προστατεύει δημοσιογράφους, ακτιβιστές και απλούς πολίτες από τις λεγόμενες SLAPP, τις αγωγές που κατατίθενται όχι για να κερδηθούν, αλλά για να εξαντλήσουν οικονομικά και ψυχολογικά όποιον μιλά για θέμα δημόσιου ενδιαφέροντος (Directive 2024/1069, Council).

Η Ελλάδα δεν είναι μόνη. Η ίδια επιστολή έφυγε προς 14 συνολικά κράτη, ανάμεσά τους Γερμανία, Ιταλία, Ισπανία και Ολλανδία, όλα επειδή δεν κοινοποίησαν εγκαίρως πλήρη ενσωμάτωση της οδηγίας (EUnews). Πρακτικά, η προειδοποιητική επιστολή δεν είναι ακόμη παραπομπή στο Δικαστήριο της ΕΕ ούτε πρόστιμο. Είναι το πρώτο τυπικό στάδιο: η Επιτροπή διαπιστώνει πιθανή παράβαση και δίνει κατά κανόνα δύο μήνες για απάντηση. Αν η απάντηση δεν πείσει, ακολουθεί αιτιολογημένη γνώμη και, τελικά, παραπομπή στο ΔΕΕ, με δυνατότητα οικονομικών κυρώσεων ήδη από την πρώτη προσφυγή όταν πρόκειται για μη κοινοποίηση μέτρων (European Commission).

Τι κάνει ο νόμος, και πού σταματά

Η οδηγία δίνει στα εθνικά δικαστήρια συγκεκριμένα εργαλεία. Πρώτον, πρόωρη απόρριψη προδήλως αβάσιμων αγωγών, με το βάρος να μετατοπίζεται στον ενάγοντα να αποδείξει ότι η αξίωσή του στέκει. Δεύτερον, δυνατότητα να υποχρεωθεί ο ενάγων να προκαταβάλει εγγύηση για τα έξοδα, ώστε να μην μπορεί να «σέρνει» κάποιον στα δικαστήρια απλώς για να τον χρεώνει. Τρίτον, επιδίκαση όλων των εξόδων και αποζημίωσης στον στόχο της καταχρηστικής αγωγής (Directive 2024/1069).

Το όριο είναι κρίσιμο και σπάνια λέγεται καθαρά: η δεσμευτική προστασία αφορά μόνο αστικές υποθέσεις με διασυνοριακό στοιχείο. Δεν καλύπτει ποινικές μηνύσεις ούτε καθαρά εγχώριες υποθέσεις, δηλαδή ακριβώς τις διαδρομές από τις οποίες περνά μεγάλο μέρος της πίεσης σε Έλληνες δημοσιογράφους. Η Κομισιόν είχε συστήσει στα κράτη να επεκτείνουν την ασπίδα και εκεί, αλλά η σύσταση δεν δεσμεύει (Recommendation 2022/758).

Η αφήγηση προηγήθηκε της συμμόρφωσης

Στις 3 Ιουνίου ο υπουργός Επικρατείας Άκης Σκέρτσος παρουσίασε στον αρμόδιο Επίτροπο Michael McGrath γραμμή «μετρήσιμης προόδου», με τη μείωση των συστάσεων της Κομισιόν από επτά σε τέσσερις και, ρητά, τη «νομοθετική πρωτοβουλία κατά των SLAPP» ως στοιχείο προόδου για την ελευθερία των ΜΜΕ (Parapolitika, Politica). Μόνο που η προθεσμία είχε ήδη εκπνεύσει έναν μήνα νωρίτερα. Οι Βρυξέλλες δεν βαθμολογούν προθέσεις· βαθμολογούν εμπρόθεσμες, κοινοποιημένες πράξεις.

Το νομοσχέδιο, με χειριστή το Υπουργείο Δικαιοσύνης και δημόσιο πρόσωπο τον υφυπουργό Γιάννη Μπούγα, μπήκε σε διαβούλευση στις 7 Ιουλίου με λήξη στις 20 Ιουλίου (OpenGov). Η κυβέρνηση το προβάλλει ως κάτι παραπάνω από το ελάχιστο: υπόσχεται να επεκτείνει τις εγγυήσεις και σε αμιγώς εσωτερικές υποθέσεις, το κενό ακριβώς που αφήνει η ευρωπαϊκή οδηγία (Euronews). Αν εφαρμοστεί όπως διαφημίζεται, θα ήταν ουσιαστικό βήμα. Η κίτρινη κάρτα ήρθε πάντως προτού καν κατατεθεί το κείμενο στη Βουλή, μία ακόμη σε μια σειρά ανοιχτών μετώπων συμμόρφωσης που η Αθήνα δέχεται ταυτόχρονα, από τους αναπληρωτές εκπαιδευτικούς μέχρι τα απόβλητα και τον αμίαντο (To Brief).

Η απόσταση μεταξύ των δύο εικόνων είναι όλη η ιστορία. Στις Βρυξέλλες παρουσιάστηκε ασπίδα ελευθερίας του Τύπου ως τετελεσμένο επίτευγμα, ενώ στα χαρτιά η υποχρέωση παρέμενε ανεκπλήρωτη (in.gr). Το κρίσιμο τεστ πλέον είναι ένα και συγκεκριμένο: αν το κείμενο που θα φτάσει στη Βουλή προστατεύει πραγματικά τον Έλληνα δημοσιογράφο εκεί που τον χτυπούν οι αγωγές, στις εγχώριες και τις ποινικές υποθέσεις που η ευρωπαϊκή οδηγία αφήνει έξω. Εκεί θα φανεί αν η «επέκταση προστασίας» ήταν πολιτική εξαγγελία ή νόμος.