Καθεδρικός στις φλόγες: γιατί το χτύπημα στη Λαύρα του Κιέβου είναι πόλεμος για το ποιος μιλά εξ ονόματος της Ορθοδοξίας

Περίπου 800 τετραγωνικά μέτρα καμένης οροφής στον Καθεδρικό της Κοίμησης της Θεοτόκου. Μοναχοί και διασώστες να βγάζουν εικόνες και κειμήλια μέσα στον καπνό. Αυτή είναι η εικόνα που άφησε η ρωσική επιδρομή της 15ης Ιουνίου στη Λαύρα των Σπηλαίων του Κιέβου, ίσως το ιερότερο μνημείο της ανατολικής σλαβικής Ορθοδοξίας (Al Jazeera, Los Angeles Times). Μετά από εβδομάδες κλιμάκωσης των ρωσικών πληγμάτων στα μετόπισθεν, η φωτιά στη Λαύρα είναι κάτι παραπάνω από μια ακόμα κατεστραμμένη στέγη.

Για να το καταλάβει κανείς, πρέπει να δει τι είναι η Λαύρα. Ιδρύθηκε το 1051, με υπόγεια ασκηταριά και λείψανα μοναχών. Είναι μνημείο παγκόσμιας κληρονομιάς της UNESCO, του οργανισμού του ΟΗΕ για τον πολιτισμό, από το 1990 (UNESCO). Κυρίως όμως είναι δεμένη με την Κιέβσκα Ρως: το μεσαιωνικό κράτος με κέντρο το Κίεβο που εκχριστιανίστηκε το 988. Από εκεί ξεκινά η ορθόδοξη ταυτότητα ολόκληρης της περιοχής (Cambridge).

Εδώ είναι ο πυρήνας της διαμάχης. Η Μόσχα εμφανίστηκε ως κέντρο αιώνες αργότερα. Παρ' όλα αυτά εντάσσει τη Ρως του Κιέβου σε μια αδιάσπαστη ρωσική γραμμή και παρουσιάζει το Κίεβο ως δικό της λίκνο. Το Κίεβο διεκδικεί την ίδια ιστορία αντίστροφα: ως απόδειξη ότι δεν είναι παρακλάδι της Ρωσίας, αλλά η μήτρα της. Η Λαύρα δεν είναι ουδέτερο μνημείο. Είναι το υλικό τεκμήριο της διαμάχης για το ποιος δικαιούται να μιλά εξ ονόματος της «Ρως».

Η αντίφαση της Μόσχας

Το ρωσικό υπουργείο Άμυνας αρνήθηκε κάθε ευθύνη. Υποστήριξε ότι τη Λαύρα χτύπησε ουκρανικός αντιαεροπορικός πύραυλος Patriot, αμερικανικής κατασκευής, πιθανώς λόγω «ληγμένων» βλημάτων (Interfax, Kommersant). Τεχνικά στοιχεία δεν δημοσιοποίησε. Τα μόνα φυσικά ευρήματα που βγήκαν, από ουκρανικές υπηρεσίες, δείχνουν προς θραύσματα Shahed, του ιρανικής σχεδίασης drone-καμικάζι που εκτοξεύει μαζικά η Ρωσία (The Guardian, Straits Times).

Την ίδια ώρα όμως που αρνείται την ευθύνη, η Μόσχα αξιοποιεί πολιτικά τη Λαύρα. Φιλοκρατικά μέσα την παρουσίασαν ως «ταμπού» για τους Ρώσους και ως απόδειξη ότι το Κίεβο διώκει την κανονική Ορθοδοξία. Σύμβουλος του Πατριάρχη μίλησε για «πόνο για όλους τους Ορθόδοξους» (Lenta, Vesti). Και κάτι ακόμα πιο συγκεκριμένο: ρωσικές διπλωματικές δηλώσεις έχουν δέσει την «αποκατάσταση δικαιωμάτων» της φιλορωσικής εκκλησίας στην Ουκρανία με μελλοντικές εγγυήσεις ασφαλείας (Izvestia). Η Λαύρα δεν είναι μόνο σύμβολο. Είναι διαπραγματευτικό χαρτί.

Δύο εκκλησίες, ένα μνημείο

Για το Κίεβο, η Λαύρα είναι κρατική περιουσία και πυρήνας εθνικής συνέχειας. Η μετατόπιση του ελέγχου δεν ξεκίνησε το 2014, αλλά μετά την πλήρη εισβολή. Το 2023 το κράτος δεν ανανέωσε κρίσιμες χρήσεις της Εκκλησίας που συνδεόταν με τη Μόσχα. Το 2026 δύο κτίρια πέρασαν στην αυτοκέφαλη Ορθόδοξη Εκκλησία της Ουκρανίας (Glavcom, BBC Ukraine). Η αυτοκεφαλία, η εκκλησιαστική ανεξαρτησία που χορήγησε το Οικουμενικό Πατριαρχείο το 2019, είναι ακριβώς αυτό που η Μόσχα αρνείται, έχοντας διακόψει την κοινωνία με την Κωνσταντινούπολη ήδη από το 2018 (National Geographic). Η ίδια μάχη ταυτότητας που διεξάγεται στα χαρακώματα διεξάγεται και στους ναούς, την ώρα που η ΕΕ επιταχύνει την ενταξιακή πορεία του Κιέβου προς τη Δύση (To Brief).

Για την Ελλάδα, το πλήγμα δεν είναι μακρινό. Αφορά το εσωτερικό μέτωπο της Ορθοδοξίας. Η Εκκλησία της Ελλάδος είναι από τις λίγες που αναγνώρισαν την ουκρανική αυτοκεφαλία. Τον Ιανουάριο, μάλιστα, το ελληνικό υπουργείο Εξωτερικών εξέφρασε «αμέριστη στήριξη» στον Βαρθολομαίο μετά από επίθεση της ρωσικής υπηρεσίας πληροφοριών (Orthodoxia News Agency). Μια ηχηρή ελληνική καταδίκη δεν θα ήταν απλή πολιτιστική χειρονομία. Θα διαβαζόταν ως τοποθέτηση στο μέτωπο Μόσχας-Φαναρίου. Ίσως γι' αυτό η Αθήνα κινείται με προσοχή.

Το καθεστώς UNESCO δεν κάνει τη Λαύρα άτρωτη. Της δίνει κύρος και πολιτικό κόστος, αλλά δεν σταματά πυραύλους ούτε δικάζει δράστες (UNESCO). Ως τον Φεβρουάριο, ο οργανισμός είχε επαληθεύσει ζημιές σε 514 ουκρανικά μνημεία (UNESCO). Η ίδια νύχτα, εξάλλου, η Λαύρα ήταν μόνο μια κουκίδα σε επιδρομή 70 πυραύλων και 611 drones, που σκότωσε πέντε ανθρώπους στο Κίεβο και άλλους πέντε διασώστες στο Χάρκοβο (Kyiv Independent, NPR). Και ενώ ο Γάλλος υπουργός Εξωτερικών παρομοίαζε το πλήγμα με βομβαρδισμό της Παναγίας των Παρισίων, η Πολωνία ήδη απογείωνε μαχητικά και ενεργοποιούσε αντιαεροπορικά, με συνδρομή της αεροπορικής διοίκησης του ΝΑΤΟ (Business Times, Do Rzeczy). Η καμένη οροφή στο Κίεβο και τα πολωνικά αεροσκάφη στον αέρα ανήκουν στην ίδια αλυσίδα.