Καταδίκη Άσαντ σε θάνατο, ενώ κρύβεται στη Ρωσία

Όλα ξεκίνησαν από ένα σύνθημα σε τοίχο. Την άνοιξη του 2011, στη Ντεράα, παιδιά έγραψαν αντικαθεστωτικά συνθήματα, συνελήφθησαν και βασανίστηκαν, και η καταστολή που ακολούθησε άναψε τη συριακή εξέγερση. Δεκαπέντε χρόνια μετά, στις 11 Αυγούστου 2026, το Τέταρτο Ποινικό Δικαστήριο της Δαμασκού καταδίκασε ερήμην σε θάνατο τον Μπασάρ αλ Άσαντ, τον αδελφό του Μάχερ, τον πρώην επικεφαλής ασφαλείας της Ντεράα Ατέφ Νατζίμπ και έξι ακόμη αξιωματούχους, για δολοφονίες, βασανιστήρια και εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας (AP, Al Jazeera). Είναι η πρώτη φορά που η μετά-Άσαντ Δαμασκός δικάζει τον ίδιο τον έκπτωτο πρόεδρο.

Ο πρόεδρος του δικαστηρίου, ο δικαστής Φάχρ αλ-Ντιν αλ-Αριάν, απέδωσε στον Άσαντ τον ρόλο του «υπέρτατου λήπτη αποφάσεων» που κινητοποίησε τους κρατικούς μηχανισμούς για τα εγκλήματα (Reuters). Εδώ όμως αρχίζει το παράδοξο. Ο άνθρωπος που κρίθηκε ένοχος κάθεται προστατευμένος στη Μόσχα, με άσυλο που η Ρωσία περιγράφει ως «ανθρωπιστική προστασία». Ο υπουργός Εξωτερικών Σεργκέι Λαβρόφ έχει πει ότι το θέμα δίωξης ή παράδοσης «έχει κλείσει εδώ και καιρό» και ότι ο Άσαντ «δεν παίζει κανέναν ρόλο στις συριακές υποθέσεις» (Enab Baladi). Την ίδια εβδομάδα με την ετυμηγορία, η Δαμασκός ανακοίνωνε μνημόνιο με τη Μόσχα για το μέλλον των ρωσικών βάσεων σε Ταρτούς και Χμέιμιμ (To Brief). Η νέα εξουσία καταδικάζει τον Άσαντ σε θάνατο και ταυτόχρονα παζαρεύει με τη δύναμη που τον φιλοξενεί.

Γιατί η θανατική ποινή μένει στα χαρτιά

Χρειάζεται ψυχραιμία απέναντι στη λέξη «θάνατος». Η καταδίκη είναι ερήμην, και οι νομικές αναλύσεις για τη συριακή δικονομία εξηγούν κάτι κρίσιμο. Αν ο Άσαντ συλληφθεί ή παραδοθεί, η απόφαση ακυρώνεται αυτομάτως και η υπόθεση ξαναδικάζεται από την αρχή (Fadel Abdulghany, BBC Arabic). Η ερήμην διαδικασία δεν είναι εκτελεστός τίτλος. Είναι τρόπος να προχωρήσει μια βαριά υπόθεση όταν ο κατηγορούμενος αρνείται να εμφανιστεί.

Υπάρχει και ένα δεύτερο κενό. Ο παλιός συριακός ποινικός κώδικας δεν ορίζει ρητά τα εγκλήματα πολέμου ή τα εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας, οπότε το δικαστήριο τιμωρεί φόνο, βασανιστήρια και αυθαίρετη κράτηση, ντύνοντάς τα με διεθνή ποινική γλώσσα μέσω της Μεταβατικής Συνταγματικής Διακήρυξης του 2025 (Just Security).

Στην πράξη, η Δαμασκός μπορεί να ζητήσει, όχι να επιβάλει. Μπορεί να εκδώσει εθνικό ένταλμα ή να ζητήσει έκδοση, αλλά η ίδια η θανατική ποινή γίνεται εμπόδιο, καθώς τα ευρωπαϊκά κράτη δεν παραδίδουν κανέναν όταν κινδυνεύει να εκτελεστεί. Ο Σύρος νομικός Ανουάρ αλ-Μπόνι το είπε ωμά. Η ποινή κινδυνεύει να γίνει «performative justice», επιδεικτική δικαιοσύνη, γιατί κάνει κράτη όπως η Ρωσία ακόμη λιγότερο πρόθυμα να τον παραδώσουν (Reuters/AOL).

Το τεστ των θυμάτων

Για τις οικογένειες της Ντεράα, η μέρα είχε βάρος. Η Wafa al-Masri, συγγενής θυμάτων, είπε ότι η απόφαση αντανακλά το μέγεθος των θυσιών και ζήτησε να μην είναι το τέλος των δικών (BBC). Όμως πλήρες κείμενο της απόφασης, αριθμός υπόθεσης, κατάλογος τεκμηρίων ή μηχανισμός πρόσβασης των οικογενειών στον φάκελο δεν έχουν δημοσιοποιηθεί. Η Amnesty και η Human Rights Watch θέτουν τον πήχη ψηλότερα: αλήθεια, προστασία μαρτύρων, αποζημιώσεις και δίωξη εγκλημάτων όλων των πλευρών, όχι μόνο του παλιού καθεστώτος (Amnesty, HRW).

Ακριβώς εδώ, στην απόσταση ανάμεσα στο σύμβολο και στην εκτελεστότητα, μιλά η ιστορία. Ο Χισέν Χαμπρέ, πρώην ηγέτης του Τσαντ, καταδικάστηκε με φυσική παρουσία σε δικαστήριο της Σενεγάλης, με αποδεικτικό αρχείο και με 123 εκατ. ευρώ αποζημιώσεις για σχεδόν 7.400 θύματα (ICJ). Ο Μενγκίστου της Αιθιοπίας, αντίθετα, καταδικάστηκε ερήμην, έμεινε στη Ζιμπάμπουε και δεν εκδόθηκε ποτέ (Britannica). Η διαφορά δεν ήταν η ετυμηγορία. Ήταν αν ο καταδικασμένος βρέθηκε ποτέ στα χέρια της δικαιοσύνης.

Η εικόνα που μένει είναι το εδώλιο. Από τους εννέα καταδικασθέντες, ένας μόνο ήταν εκεί, ο Ατέφ Νατζίμπ, με στολή κρατουμένου μέσα σε κλουβί. Οι υπόλοιποι οκτώ, ανάμεσά τους και οι δύο Άσαντ, δικάστηκαν στην απουσία τους. Αυτή η μία παρουσία απέναντι στις οκτώ κενές θέσεις είναι το ακριβές μέτρο της απόστασης ανάμεσα στη δικαστική δικαίωση και την πραγματική λογοδοσία. Η νέα Δαμασκός κέρδισε έναν τίτλο. Τη δικαιοσύνη την οφείλει ακόμη, και θα την οφείλει όσο ο Άσαντ μένει απρόσιτος υπό ρωσική προστασία.