Η Δαμασκός παίρνει πίσω κομμάτια των ρωσικών βάσεων

Η Συρία και η Ρωσία συμφώνησαν να αλλάξουν το καθεστώς των δύο ρωσικών βάσεων στη συριακή ακτή, της αεροπορικής βάσης της Χμέιμιμ και του ναυτικού σταθμού της Ταρτούς. Με το νέο μνημόνιο κατανόησης, που ανακοίνωσε η Δαμασκός στις 9 Αυγούστου, η συριακή κυβέρνηση ανακτά τις πολιτικές και εμπορικές λειτουργίες των εγκαταστάσεων, ενώ ο στρατιωτικός τους πυρήνας μετατρέπεται σε κοινά κέντρα εκπαίδευσης. Για να καταλάβει κανείς τι αλλάζει, πρέπει πρώτα να δει τι ίσχυε πριν.

Και αυτό που ίσχυε ήταν ένα από τα πιο βαριά καθεστώτα ξένης στρατιωτικής παρουσίας στη Μεσόγειο. Η συμφωνία του 2015 για τη Χμέιμιμ παραχωρούσε στη Ρωσία το αεροδρόμιο και την αναγκαία γη δωρεάν. Η ρωσική αεροπορία λειτουργούσε εκεί επ' αόριστον, και ο τερματισμός απαιτούσε γραπτή ειδοποίηση με ισχύ μετά από έναν ολόκληρο χρόνο (Garant). Για την Ταρτούς, η συμφωνία του 2017 έδινε δωρεάν χρήση για 49 χρόνια με αυτόματες 25ετείς παρατάσεις, δικαίωμα παρουσίας έως 11 πολεμικών πλοίων ταυτόχρονα, ακόμη και πυρηνοκίνητων, και εκτεταμένες ασυλίες για το προσωπικό (Morvesti). Όπλα και εξοπλισμός έμπαιναν χωρίς τελωνειακό έλεγχο. Η Ρωσία δεν είχε απλώς «πρόσβαση»· είχε ελευθερία δράσης σαν να ήταν σε δικό της έδαφος.

Τι αλλάζει με το χαρτί

Το μνημόνιο, όπως το περιέγραψε η Διεύθυνση Ενημέρωσης του συριακού υπουργείου Εξωτερικών μέσω του κρατικού πρακτορείου SANA, χωρίζει τις ρυθμίσεις σε τέσσερα μέρη (SANA). Το πολιτικό αεροδρόμιο της Χμέιμιμ και η τέταρτη εμπορική προβλήτα της Ταρτούς με τις αποθήκες περνούν στη συριακή κρατική διοίκηση. Οι στρατιωτικές εγκαταστάσεις δεν κλείνουν, αλλά επαναπροσδιορίζονται ως κοινά κέντρα εκπαίδευσης και κατάρτισης. Και η μετάβαση έχει ανώτατο χρονοδιάγραμμα τριών μηνών (Al Jazeera). Το πολιτικό πρόσωπο της εφαρμογής είναι ο υπουργός Εξωτερικών Ασάαντ Χασάν αλ-Σαϊμπάνι, που επιθεώρησε αυθημερόν τη Λαττάκεια και την Ταρτούς (AP).

Το κίνητρο του προέδρου Άχμεντ αλ-Σαράα είναι πραγματιστικό. Ανακτά κυριαρχία σε λειτουργικές υποδομές, αεροδρόμιο, προβλήτα, αποθήκες, χωρίς να ανοίξει χαοτική ρήξη με ένα μόνιμο μέλος του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ και χωρίς να χάσει τη ρωσική τεχνική χρησιμότητα. Η μετά-Άσαντ Δαμασκός δεν εκδικείται τον παλιό προστάτη του καθεστώτος· τον επαναδιαπραγματεύεται θεσμικά, κι αυτό είναι πιο χρήσιμο για τη διεθνή της νομιμοποίηση (El País).

Τι μένει άγνωστο, και γιατί μετράει

Το πλήρες κείμενο του μνημονίου δεν έχει δημοσιοποιηθεί. Δεν ξέρουμε ποιος έχει τη διοίκηση ασφαλείας στα «κοινά κέντρα», ποιος ελέγχει τον εναέριο χώρο και τον ελλιμενισμό, τι καθεστώς έχει το ρωσικό προσωπικό, τι οπλισμός επιτρέπεται, ούτε αν υπάρχει ρήτρα με την οποία η Δαμασκός μπορεί να διώξει τους Ρώσους. Και η Μόσχα δεν ανέλαβε δημόσια την πρώτη επιβεβαίωση. Το Κρεμλίνο και το ρωσικό υπουργείο Άμυνας δεν έβγαλαν δική τους ανακοίνωση. Τα ρωσικά πρακτορεία μίλησαν όχι για αποχώρηση, αλλά για «αναδιοργάνωση» και «κοινή χρήση» (RIA Novosti, Rossiyskaya Gazeta).

Παρόμοιες επαναδιαπραγματεύσεις ξένων βάσεων μετά από αλλαγή καθεστώτος έχουν γράψει δύο εντελώς διαφορετικές ιστορίες. Στο Ουζμπεκιστάν, μετά τη ρήξη με την Ουάσιγκτον το 2005, οι ΗΠΑ έχασαν πλήρως τη βάση Κ2 και έφυγαν χωρίς επιστροφή. Στην Κιργιζία, το 2009, η αμερικανική βάση Μάνας δεν έκλεισε: μετονομάστηκε σε «Κέντρο Διέλευσης», με το μίσθωμα να τριπλασιάζεται στα 60 εκατ. δολάρια τον χρόνο και τη ροή των περίπου 15.000 στρατιωτών τον μήνα να συνεχίζεται κανονικά (DVIDS). Η αλλαγή ταμπέλας δεν σήμαινε απώλεια πρόσβασης.

Ποιος δρόμος ισχύει εδώ, θα φανεί από τη λεπτομέρεια, όχι από τον τίτλο. Το διακύβευμα για τη Ρωσία είναι μεγάλο: η Ταρτούς παραμένει το μοναδικό ναυτικό της σημείο στη Μεσόγειο και η Χμέιμιμ ο αεροπορικός κόμβος από όπου τροφοδοτεί τις επιχειρήσεις της στη Λιβύη και στο Σαχέλ, τη ζώνη νότια της Σαχάρας (Atlantic Council, RUSI). Για την Ελλάδα και την Κύπρο, στο νοτιοανατολικό άκρο του ΝΑΤΟ, το ουσιώδες είναι ότι η Ρωσία δεν εξαφανίζεται από τη συριακή ακτή, απλώς αλλάζει το νομικό της ένδυμα (in.gr).

Με τα σημερινά δεδομένα, το μνημόνιο αλλάζει το περίβλημα της ρωσικής παρουσίας, όχι ακόμη τη στρατηγική της χρησιμότητα. Η Δαμασκός πήρε πίσω τα κτίρια. Το αν πήρε πίσω και τον έλεγχο κρίνεται στους επόμενους τρεις μήνες.