Ο Καναδάς πλησιάζει την ΕΕ, αλλά αποκλείει την ένταξη

Ένα καθεστώς που δεν υπάρχει πουθενά στις ευρωπαϊκές Συνθήκες, το «συνδεδεμένο μέλος», μπήκε στο τραπέζι όταν η πρόεδρος της Κομισιόν Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν πρότεινε να γίνει ο Καναδάς το πρώτο τέτοιο μέλος της ΕΕ (To Brief). Χθες ήρθε η καναδική απάντηση: ο πρωθυπουργός Μαρκ Κάρνεϊ καλωσόρισε τη φιλοδοξία, αλλά ξεκαθάρισε ότι η χώρα του δεν ζητά πλήρη ένταξη και ότι το περιεχόμενο της σχέσης θα κριθεί σε διαπραγμάτευση και σε ψηφοφορία του καναδικού Κοινοβουλίου. Η αιτία είναι απλή: ένας από τους στενότερους συμμάχους της Ουάσιγκτον, υπό την πίεση των δασμών Τραμπ, ψάχνει εναλλακτική αγκύρωση.

Ας δούμε πρώτα τι σημαίνει ο όρος. Στην ομιλία της για την Κατάσταση της Ένωσης, στις 16 Σεπτεμβρίου στο Στρασβούργο και με τον Κάρνεϊ παρόντα, η φον ντερ Λάιεν μίλησε για μετάβαση «από τη CETA (την εμπορική συμφωνία ΕΕ-Καναδά) σε μια Συμμαχία για το Μέλλον» και κάλεσε να «ανοίξει η πόρτα» ώστε ο Καναδάς να γίνει το πρώτο «associate member» (ec.europa.eu, NPR). Από μόνος του ο τίτλος δεν δίνει πρόσβαση στην ενιαία αγορά, ψήφο ή εκπροσώπηση. Ήταν πολιτική πρόσκληση, όχι θεσμική βαθμίδα.

Η αποδοχή ήρθε με φανερές κόκκινες γραμμές. Από το βήμα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου ο Κάρνεϊ ζήτησε βαθύτερη συνεργασία σε κρίσιμα ορυκτά, αμυντική βιομηχανία και συστήματα πληρωμών, όμως απέκλεισε την πλήρη ένταξη, έθεσε ως όρο τη διαφύλαξη της καναδικής κυριαρχίας και παρέπεμψε την τελική δομή σε ψήφο του Κοινοβουλίου της Οτάβας (pm.gc.ca, Castanet). «Σημασία έχει η ουσία, όχι η ονομασία», ήταν το μήνυμά του.

Ο δρόμος από τη λέξη στο κείμενο είναι δύσκολος. Χωρίς αλλαγή των Συνθηκών, το μόνο ρεαλιστικό όχημα είναι μια συμφωνία σύνδεσης βάσει του άρθρου 217, που επιτρέπει αμοιβαία δικαιώματα και κοινές δράσεις (eur-lex). Μια τέτοια συμφωνία απαιτεί ομοφωνία και των 27 κρατών και συναίνεση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου (Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο). Με άλλα λόγια, την ταχύτητα δεν την ορίζει η Κομισιόν αλλά η πιο διστακτική πρωτεύουσα.

Ποιος κρατά το φρένο

Το Παρίσι λέει «ναι» στην εμβάθυνση αλλά όχι στον τίτλο: ο Γάλλος υπουργός Εξωτερικών Ζαν-Νοέλ Μπαρό ζήτησε ο όρος «να συζητηθεί, να αναλυθεί και να αποσαφηνιστεί» πριν πάρει θέση η Γαλλία (Ouest-France). Η επιφύλαξη δεν είναι θεωρητική: το 2024 η γαλλική Γερουσία είχε καταψηφίσει το εμπορικό σκέλος της CETA με 211 ψήφους κατά, 44 υπέρ, οπότε κάθε νέο εμπορικό δικαίωμα κινδυνεύει να ξανανοίξει την ίδια μάχη.

Χωριστά στέκεται το Βερολίνο, που καλωσορίζει «ιδιαίτερα στενή» σχέση αλλά ζητά να ξανασκεφτεί κανείς «την έννοια και την επικεφαλίδα» του καθεστώτος (bundesregierung.de). Η ένστασή του αφορά την ονομασία και το προηγούμενο που δημιουργεί, όχι τη συνεργασία στο εμπόριο ή την άμυνα.

Η εναλλακτική είναι ακριβή. Μόνο η αμερικανική ζήτηση δημιουργεί το 42,4% της καναδικής μεταποιητικής προστιθέμενης αξίας και στηρίζει πάνω από 2,5 εκατομμύρια θέσεις εργασίας (Statistics Canada), μέγεθος που καμία ευρωπαϊκή αγορά δεν αντικαθιστά σύντομα. Η μετατόπιση πάντως έχει ήδη ξεκινήσει στην άμυνα: ο Καναδάς έγινε ο πρώτος μη ευρωπαίος συμμετέχων στο SAFE, δανειακό εργαλείο 150 δισ. ευρώ για κοινές αμυντικές προμήθειες (Global Affairs Canada, PMO).

Ο Τραμπ το κατάλαβε. Χαρακτήρισε την ιδέα «γελοία» και απείλησε με «πολύ σοβαρούς» δασμούς ή διακοπή τμημάτων του εμπορίου «με την Ευρώπη», χωρίς όμως να κατονομάσει προϊόν, ποσοστό ή ημερομηνία (Reuters, NPR). Η απειλή επιταχύνει τη διαφοροποίηση που θέλει να εμποδίσει.

Το πρώτο πραγματικό τεστ έρχεται στις 29-30 Οκτωβρίου, στη σύνοδο ΕΕ-Καναδά που θα φιλοξενήσει η Οτάβα (pm.gc.ca). Εκεί θα φανεί αν πίσω από τη λέξη «μέλος» υπάρχει περιεχόμενο: δεσμευμένη χρηματοδότηση, κοινά αμυντικά προγράμματα, εγγυήσεις για κρίσιμα ορυκτά.

Η Ελλάδα δεν έχει τοποθετηθεί δημόσια, και όσο η πρόταση παραμένει, κατά ελληνικές εκτιμήσεις, πολιτική διακήρυξη, δεν της γεννά νέο δικαίωμα ή υποχρέωση (Αθήνα 9.84). Αν όμως ωριμάσει δεσμευτική συμφωνία, ως ένα από τα 27 κράτη που θα κληθούν να συναινέσουν, η Αθήνα θα έχει μοχλό να ζητήσει συμμετοχή σε αμυντικές κοινοπραξίες, αμοιβαιότητα σε δεδομένα και επαγγελματικά προσόντα ή πρόσβαση σε έργα επεξεργασίας πρώτων υλών.

Προς το παρόν, ο Κάρνεϊ έδωσε στην Ευρώπη ένα δημόσιο «ναι» στη φιλοδοξία, κρατώντας το πορτοφόλι και την υπογραφή για αργότερα.