Η ΕΕ προτείνει στον Καναδά καθεστώς «συνδεδεμένου μέλους»

Στην ετήσια ομιλία της για την Κατάσταση της Ένωσης, στις 16 Σεπτεμβρίου, η πρόεδρος της Κομισιόν Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν παρουσίασε μια ατζέντα με αιχμή την άμυνα, την ασφάλεια και τη στήριξη της Ουκρανίας (To Brief). Μέσα σε αυτήν έκανε και μια πρόταση χωρίς προηγούμενο: κάλεσε τον Καναδά να γίνει το πρώτο «συνδεδεμένο μέλος» της ΕΕ, ένα καθεστώς που δεν υπάρχει στις ευρωπαϊκές Συνθήκες και που οι κυβερνήσεις των 27 δεν είχαν εγκρίνει. Αν αποκτήσει περιεχόμενο, θα είναι η πρώτη ενδιάμεση θέση ανάμεσα στο κράτος-μέλος και τον απλό εμπορικό εταίρο, και κάθε τέτοια απόφαση χρειάζεται ομοφωνία.

Παρουσία του Καναδού πρωθυπουργού Μαρκ Κάρνεϊ, η φον ντερ Λάιεν μίλησε για μετάβαση «από τη CETA», την εμπορική συμφωνία ΕΕ-Καναδά που ισχύει από το 2017, «σε μια συμμαχία του μέλλοντος», με πεδία την άμυνα, την ενέργεια και τα κρίσιμα ορυκτά (Ευρωπαϊκή Επιτροπή). Πρόκειται για πολιτική πρόσκληση προς διερεύνηση, όχι για υπογεγραμμένη συμφωνία.

Ο αιφνιδιασμός φάνηκε αμέσως. Επτά διπλωμάτες είπαν ότι οι κυβερνήσεις δεν είχαν προειδοποιηθεί, με έναν να παραδέχεται ότι «κανείς δεν ξέρει πραγματικά τι σημαίνει» (Reuters/To Vima, Politico). Από την άλλη πλευρά του Ατλαντικού, ο Κάρνεϊ είχε ήδη ξεκαθαρίσει ότι ο Καναδάς δεν επιδιώκει κανονική ένταξη. Η κυβέρνησή του καλωσόρισε τη «συμμαχία του μέλλοντος» χωρίς να υιοθετήσει τον τίτλο, ενώ ο Καναδός πρεσβευτής Τζόναθαν Γουίλκινσον σχολίασε λιτά ότι «δεν είμαστε εκεί» (Canadian Press).

Τι θα μπορούσε να είναι στην πράξη; Το μόνο διαθέσιμο όχημα είναι μια ειδική συμφωνία σύνδεσης βάσει του άρθρου 217 της Συνθήκης για τη Λειτουργία της ΕΕ, που επιτρέπει αμοιβαία δικαιώματα και υποχρεώσεις χωρίς να προκαθορίζει το περιεχόμενό τους (EUR-Lex). Η διαδρομή είναι μακρά: η Επιτροπή εισηγείται, το Συμβούλιο της ΕΕ δίνει εντολή και εγκρίνει ομόφωνα, το Ευρωκοινοβούλιο συναινεί, και αν το κείμενο αγγίζει και εθνικές αρμοδιότητες χρειάζονται επικυρώσεις από τα εθνικά, ενίοτε και περιφερειακά, κοινοβούλια (EUR-Lex).

Η σχέση υπάρχει ήδη, κομμάτι-κομμάτι

Η σχέση, όμως, λειτουργεί ήδη αποσπασματικά. Η CETA έχει καταργήσει δασμούς στο 98% περίπου των δασμολογικών γραμμών (Ευρωπαϊκή Επιτροπή). Στην άμυνα, μια συμφωνία που υπογράφηκε τον Φεβρουάριο του 2026 επιτρέπει σε καναδικές εταιρείες να διεκδικούν προμήθειες κρατών-μελών μέσα από το SAFE, το ευρωπαϊκό δανειακό εργαλείο των 150 δισ. ευρώ για αμυντικές προμήθειες (Κυβέρνηση Καναδά). Στην έρευνα, ο Καναδάς συμμετέχει από το 2024 στο Horizon Europe, το μεγαλύτερο πρόγραμμα της ΕΕ για τη χρηματοδότηση της έρευνας. Αυτό που λείπει δεν είναι η συνεργασία, αλλά το ενιαίο νομικό και πολιτικό περίβλημα που θα τη δέσει.

Γιατί τώρα; Η σύγκλιση είχε αρχίσει χρόνια νωρίτερα, αλλά η πίεση της Ουάσιγκτον της έδωσε επείγοντα χαρακτήρα. Ο εμπορικός πόλεμος ΗΠΑ-Καναδά έχει περάσει στα αντίποινα, με την Οτάβα να επιβάλλει δασμούς σε αμερικανικά προϊόντα αξίας 27,6 δισ. καναδικών δολαρίων (Finance Canada). Ο Κάρνεϊ μιλά για μια οικονομική ολοκλήρωση που «μετατράπηκε σε όπλο», με το 71,7% των καναδικών εξαγωγών να έχει κατευθυνθεί το 2025 στις ΗΠΑ (Guardian).

Αυτό το ποσοστό ορίζει και το όριο της στροφής. Η Ευρώπη προσφέρει στον Καναδά ασφαλιστήριο, όχι υποκατάστατο: η βορειοαμερικανική παραγωγική ολοκλήρωση δεν αντικαθίσταται σε λίγα χρόνια. Ο Ντόναλντ Τραμπ, πάντως, χαρακτήρισε την ιδέα «γελοία» και απείλησε με δασμούς αν τη θεωρήσει «εχθρική πράξη» (Al Jazeera).

Το πραγματικό εμπόδιο, όμως, δεν είναι ο Τραμπ αλλά η εσωτερική ευρωπαϊκή αριθμητική. Η CETA παραμένει προειδοποίηση: τον Μάρτιο του 2026 μόνο 17 από τα 27 κράτη είχαν ολοκληρώσει τις εθνικές διαδικασίες επικύρωσής της (Ευρωπαϊκή Επιτροπή). Στη Γαλλία, η Εθνοσυνέλευση την είχε εγκρίνει το 2019, αλλά η Γερουσία την απέρριψε το 2024, με επιχειρήματα για τον αγροτικό ανταγωνισμό και τα υγειονομικά πρότυπα. Μια βαθύτερη σχέση, με αγροτικές παραχωρήσεις ή κοινή αμυντική παραγωγή, θα ξανανοίξει ακριβώς αυτές τις συγκρούσεις.

Για την Ελλάδα, δεν εντοπίστηκε αμυντικό πρόγραμμα ή σύμβαση που να αλλάζει επειδή οι καναδικές εταιρείες απέκτησαν πρόσβαση στο SAFE. Ένας υπαρκτός διμερής δεσμός είναι οι πρώτες ύλες: η καναδική Eldorado Gold, μέσω της Ελληνικός Χρυσός, παρήγαγε τον Σεπτέμβριο το πρώτο συμπύκνωμα χαλκού-χρυσού στις Σκουριές (Eldorado Gold), χωρίς όμως δημόσια σύνδεση με την πρόταση. Η ουσιαστική ελληνική σημασία είναι θεσμική: ως ένα από τα 27, η Αθήνα κρατά ψήφο στην ομόφωνη απόφαση και μπορεί να διαπραγματευτεί όρους αμυντικής συμμετοχής και κανόνες προέλευσης, δηλαδή πόσο τοπικό περιεχόμενο πρέπει να έχει ένα προϊόν για να κυκλοφορεί χωρίς δασμούς.

Το επόμενο ορόσημο είναι η σύνοδος ΕΕ-Καναδά στις 29 και 30 Οκτωβρίου στο Μόντρεαλ (Ευρωπαϊκό Συμβούλιο). Μπορεί να βγάλει μια πολιτική διακήρυξη, δεν μπορεί όμως μόνη της να γεννήσει νομικό καθεστώς. Μέχρι να υπάρξει ορισμός, εντολή διαπραγμάτευσης και κατάλογος δικαιωμάτων, το «συνδεδεμένο μέλος» παραμένει μια πολιτική ομπρέλα πάνω από τη CETA, το SAFE και το Horizon, πράγματα που ήδη ισχύουν. Την τύχη του δεν θα την κρίνει η ρητορική της φον ντερ Λάιεν, αλλά η ομόφωνη ψήφος του Συμβουλίου και η συναίνεση του Ευρωκοινοβουλίου· και για την Αθήνα, οι όροι που θα προλάβει να διαπραγματευτεί ως ένα από τα 27.