Οι ΗΠΑ αποκτούν στρατιωτική πρόσβαση χωρίς λήξη στη Γροιλανδία

Η Γροιλανδία παραμένει δανική, όμως οι ΗΠΑ αποκτούν στρατιωτική πρόσβαση στο νησί χωρίς ημερομηνία λήξης (Reuters). Ο Ντόναλντ Τραμπ πίεζε επί μήνες να αγοράσει το νησί. Στις 22 Σεπτεμβρίου, στην έδρα του ΟΗΕ, υπέγραψε τριμερή συμφωνία ασφαλείας με τη Δανή πρωθυπουργό Μέτε Φρεντέρικσεν και τον Γροιλανδό πρωθυπουργό Γενς-Φρέντερικ Νίλσεν (Λευκός Οίκος · Statsministeriet). Το κείμενο επαναβεβαιώνει ρητά «την κυριαρχία και την εδαφική ακεραιότητα του Βασιλείου της Δανίας».

Η Ουάσιγκτον κερδίζει δύο νέες αμυντικές περιοχές στο νησί. Κερδίζει επίσης λόγο για το ποιος επενδύει στους πιο ευαίσθητους τομείς του. Λίγες ημέρες νωρίτερα είχε ανακοινωθεί ένα προσωρινό πλαίσιο συμφωνίας (To Brief), που τώρα έχει ρήτρες και υπογραφές.

Τι δίνεται και τι παίρνεται

Οι ΗΠΑ μπορούν να εκσυγχρονίσουν και να επεκτείνουν τη διαστημική βάση Pituffik, την παλιά Thule στα βορειοδυτικά του νησιού. Μπορούν επίσης να αποκτήσουν αμυντικές περιοχές στο Narsarsuaq στον νότο και στο Mestersvig στην ανατολική ακτή. Αμερικανικά πλοία, αεροσκάφη, οχήματα και στρατεύματα θα κινούνται ελεύθερα ανάμεσά τους από ξηρά, αέρα και θάλασσα, με δικαίωμα υπερπτήσεων και προσγειώσεων σε όλο το νησί (Λευκός Οίκος).

Από τις τρεις τοποθεσίες, μόνο η Pituffik λειτουργεί σήμερα ως βάση. Εκεί υπηρετούν περίπου 150 με 200 Αμερικανοί στρατιωτικοί. Το ραντάρ της προειδοποιεί έγκαιρα για πυραύλους που θα περνούσαν πάνω από τον Βόρειο Πόλο (US Space Force). Το Narsarsuaq ήταν στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο η αμερικανική βάση Bluie West One και αργότερα έγινε πολιτικό αεροδρόμιο. Πρόσφατα Αμερικανοί μηχανικοί εξέτασαν τον διάδρομο, αλλά κατασκευαστικές εργασίες δεν έχουν ξεκινήσει (DR). Το Mestersvig είναι μικρός δανικός σταθμός με διάδρομο. Σύμφωνα με τις δανικές ένοπλες δυνάμεις, έχει περίπου τρία μόνιμα στελέχη (Forsvaret). Για αυτές τις δύο τοποθεσίες η συμφωνία δίνει μόνο την αρχική νομική άδεια. Επιχειρησιακές βάσεις εκεί δεν υπάρχουν ακόμη.

Ο λόγος είναι γεωγραφικός. Από τη νότια Γροιλανδία ελέγχεται το πέρασμα Γροιλανδίας-Ισλανδίας-Βρετανίας, από όπου ρωσικά πλοία και υποβρύχια βγαίνουν στον Βόρειο Ατλαντικό. Το ΝΑΤΟ έχει ήδη ξεκινήσει εκεί την αποστολή επιτήρησης Arctic Sentry («Αρκτικός Φρουρός») (ΝΑΤΟ). Το ισχυρότερο αντεπιχείρημα είναι ότι η ανάγκη που έχει τεκμηριωθεί αφορά κυρίως την επιτήρηση (Radio-Canada). Η Ισλανδία, για παράδειγμα, καλύπτει την ίδια ανάγκη με περιοδικές αναπτύξεις αεροσκαφών, χωρίς μόνιμες φρουρές.

Η αρνησικυρία μέσα στην κοινή συναίνεση

Η παραχώρηση με τις πιο μακροπρόθεσμες συνέπειες βρίσκεται σε δύο ρήτρες για τρίτες χώρες. Κανένα κράτος εκτός ΝΑΤΟ δεν μπορεί να εγκαταστήσει στρατιωτικές υποδομές στο νησί ή να διατηρεί εκεί μόνιμη παρουσία χωρίς τη συμφωνία και των τριών μερών. Επενδυτές από χώρες που δεν ανήκουν στο ΝΑΤΟ, στην ΕΕ ή στους εταίρους του ΝΑΤΟ δεν επιτρέπεται να αποκτούν έλεγχο ή «σημαντική επιρροή» σε «ιδιαίτερα ευαίσθητους τομείς», όπως οι κρίσιμες υποδομές και η εξόρυξη (Λευκός Οίκος).

Η λέξη «βέτο» δεν υπάρχει στο κείμενο. Κάθε εξαίρεση όμως χρειάζεται τρεις υπογραφές, και οι δανικές αρχές οφείλουν να διαβουλεύονται με την Ουάσιγκτον. Στην πράξη, ένα αμερικανικό «όχι» αρκεί για να αποκλειστούν κινεζικά ή ρωσικά κεφάλαια. Η Γροιλανδία μπορεί να κερδίσει περισσότερα δυτικά κεφάλαια, χάνει όμως τη δυνατότητα να διαπραγματεύεται ανάμεσα σε ανταγωνιστές.

Η συμφωνία δεν μεταβιβάζει κυριαρχία. Παραχωρεί πρόσβαση, δηλαδή συγκεκριμένα δικαιώματα χρήσης σε έδαφος που παραμένει υπό δανική εξουσία. Οι ΗΠΑ έχουν τέτοια δικαιώματα από το 1951, βάσει συμφωνίας που διατήρησε ρητά τη δανική κυριαρχία (συμφωνία 1951). Το δίκτυο εγκαταστάσεων του Ψυχρού Πολέμου σταδιακά έκλεισε. Το 2004 η συμφωνία του Igaliku κατέγραψε την Thule ως τη μοναδική αμερικανική βάση που είχε απομείνει (DIIS). Η νέα συμφωνία αξιοποιεί ξανά τη δυνατότητα για πρόσθετες περιοχές που προέβλεπε το κείμενο του 1951. Έτσι αντιστρέφει τρεις δεκαετίες συρρίκνωσης της αμερικανικής παρουσίας.

Η πιο φιλόδοξη ρήτρα αφορά το μέλλον. Αν η Γροιλανδία ανεξαρτητοποιηθεί, η Δανία και η σημερινή γροιλανδική κυβέρνηση δεσμεύονται να «εξασφαλίσουν από κοινού» ότι το νέο κράτος θα αναλάβει τις υποχρεώσεις της συμφωνίας και θα παραμείνει στο ΝΑΤΟ. Είναι βαριά πολιτική δέσμευση, όχι όμως αυτόματη διαδοχή. Η Σύμβαση της Βιέννης του 1978 εξαιρεί τις ξένες στρατιωτικές βάσεις από όσα κληρονομεί αυτόματα ένα νέο κράτος (ΟΗΕ). Επιπλέον, η ένταξη στο ΝΑΤΟ απαιτεί ομόφωνη πρόσκληση από όλους τους συμμάχους (ΝΑΤΟ).

Δουλειές, εμπιστοσύνη και παλιά ρύπανση

Ο Νίλσεν μιλά για συμφωνία «με τη Γροιλανδία, όχι για τη Γροιλανδία» και την κρίνει «110% προς το συμφέρον της Γροιλανδίας». Βουλευτές της κυβερνητικής πλευράς προβάλλουν τις συμβάσεις και τις θέσεις εργασίας για ντόπιες επιχειρήσεις (Sermitsiaq). Η πρώην υπουργός Νάαγια Ναθάνιελσεν βλέπει στη συμφωνία σημαντικό βήμα αυτονομίας. Σημειώνει όμως ότι οι αμερικανικές απειλές έπληξαν την εμπιστοσύνη (AP). Το αντιπολιτευόμενο κόμμα Naleraq ζητά να ενημερωθεί πρώτα η κοινωνία και να συζητηθεί η συμφωνία στο γροιλανδικό κοινοβούλιο, το Inatsisartut. Στο Narsarsuaq οι κάτοικοι ανησυχούν για τη στέγαση, την πρόσβαση στην περιοχή και τον τρόπο ζωής τους.

Η καχυποψία έχει ιστορικές ρίζες. Η κατασκευή της Thule συνοδεύτηκε από την αναγκαστική μετακίνηση περισσότερων από 100 Inughuit, των Ινουίτ της βορειοδυτικής Γροιλανδίας. Το 1968 συνετρίβη εκεί ένα B-52, αμερικανικό στρατηγικό βομβαρδιστικό που μετέφερε πυρηνικά όπλα, και άφησε πίσω του ραδιενεργό ρύπανση (National Security Archive). Σήμερα η Δανία πληρώνει περίπου 24 εκατ. ευρώ για να καθαρίσει 17 παλιές αμερικανικές εγκαταστάσεις. Το νέο κείμενο δεν περιέχει σαφή ρήτρα για αμερικανική ευθύνη απορρύπανσης (Sermitsiaq).

Προς το παρόν η συμφωνία δεν ισχύει. Θα τεθεί σε ισχύ όταν ολοκληρωθούν οι κοινοβουλευτικές διαδικασίες σε Δανία και Γροιλανδία και σταλεί διπλωματική νότα στην Ουάσιγκτον (Λευκός Οίκος). Στη Δανία το άρθρο 19 του Συντάγματος απαιτεί έγκριση του κοινοβουλίου για διεθνείς υποχρεώσεις μεγάλης σημασίας (Retsinformation). Δεν έχουν δημοσιοποιηθεί ακόμη το χρονοδιάγραμμα των ψηφοφοριών, τα όρια των νέων περιοχών, το κόστος και η στελέχωσή τους. Ούτε έχει διευκρινιστεί αν η Ουάσιγκτον θα φέρει το κείμενο στη Γερουσία ως συνθήκη. Σε κάθε περίπτωση, κάθε έργο θα χρειαστεί χρηματοδότηση από το Κογκρέσο.

Τον Ιανουάριο ο Τραμπ είχε ανακοινώσει δασμούς σε οκτώ ευρωπαϊκές χώρες για να πιέσει την πώληση του νησιού (Al Jazeera). Τους απέσυρε λίγες ημέρες αργότερα, αλλά η πίεση απέδωσε. Η Δανία κράτησε την κυριαρχία και η Γροιλανδία απέκτησε θέση στο τραπέζι. Οι ΗΠΑ πήραν στρατιωτική πρόσβαση χωρίς λήξη και, στην πράξη, το δικαίωμα να αποφασίζουν ποιος άλλος μπαίνει στη Γροιλανδία, με όπλα ή με κεφάλαια. Είναι το πρώτο δείγμα του τι αποφέρει στην Ευρώπη η πίεση ενός συμμάχου πάνω σε έδαφος κράτους της.