Τραμπ λέει «μόνιμος έλεγχος» στη Γροιλανδία, Δανία απαντά «κυριαρχία»

Από το 1951 οι ΗΠΑ διαθέτουν ευρεία στρατιωτική πρόσβαση στη Γροιλανδία, το μεγαλύτερο νησί του πλανήτη και αυτόνομο μέρος του δανικού βασιλείου, χωρίς όμως κυριαρχία πάνω της. Αυτό ακριβώς το καθεστώς δοκιμάζεται τώρα: οι κυβερνήσεις των ΗΠΑ, της Δανίας και της Γροιλανδίας ανακοίνωσαν ότι αναμένεται να υπογράψουν, στο περιθώριο της Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ, νέα συμφωνία για την ασφάλεια στην Αρκτική και τον Βόρειο Ατλαντικό (γραφείο Δανού πρωθυπουργού). Ο Ντόναλντ Τραμπ ανακοίνωσε στο Truth Social, τη δική του πλατφόρμα, ότι οι ΗΠΑ απέκτησαν «μόνιμο έλεγχο» της ασφάλειας του νησιού (NBC News)· η Κοπεγχάγη και το Νουούκ, η πρωτεύουσα της Γροιλανδίας, απαντούν ότι η συμφωνία αναγνωρίζει τη δανική κυριαρχία και το δικαίωμα αυτοδιάθεσης των Γροιλανδών (AP).

Τι υπάρχει ήδη και τι θα ήταν νέο

Η αμυντική συμφωνία του 1951 δίνει στις αμερικανικές δυνάμεις ευρύτατα δικαιώματα μέσα σε συμφωνημένες «αμυντικές περιοχές»: βάσεις, προσωπικό και ελεύθερη κίνηση δυνάμεων, χωρίς να θίγεται η δανική κυριαρχία, την οποία το κείμενο αναγνωρίζει ρητά (The Hill, Nunatsiaq News). Η επικαιροποίηση του 2004, γνωστή ως συμφωνία του Igaliku, όρισε τη σημερινή βάση Pituffik (πρώην Thule) ως τη μοναδική τέτοια περιοχή, έφερε τη Γροιλανδία στις διαβουλεύσεις και υπήγαγε την αμερικανική παρουσία στους κοινούς κανόνες του ΝΑΤΟ για συμμαχικά στρατεύματα σε ξένο έδαφος (diplomacyandlaw). Με άλλα λόγια, οι ΗΠΑ κρατούν στρατό στο νησί εβδομήντα πέντε χρόνια χωρίς να το κατέχουν.

Γι' αυτό ο «μόνιμος έλεγχος» για τον οποίο μίλησε ο Τραμπ είναι προς το παρόν πολιτικός χαρακτηρισμός, όχι δημοσιευμένος όρος (Al Jazeera). Η Δανή πρωθυπουργός Μέτε Φρεντέρικσεν δήλωσε ότι η συμφωνία αναγνωρίζει την κυριαρχία και την εδαφική ακεραιότητα του δανικού βασιλείου (CNN, AP). Ο πρωθυπουργός της Γροιλανδίας Γενς-Φρέντερικ Νίλσεν μίλησε για αναγνώριση των συμφερόντων του νησιού, όχι για αμερικανική κυριαρχία (Sermitsiaq). Η Γροιλανδία κάθεται στο τραπέζι ως συμβαλλόμενο μέρος, όχι ως αντικείμενο διμερούς παζαριού Δανίας-ΗΠΑ.

Το τελικό κείμενο δεν έχει δημοσιοποιηθεί. Ένας ανώνυμος αξιωματούχος του αμερικανικού υπουργείου Εξωτερικών περιέγραψε σε δίκτυα των ΗΠΑ όρους που θα ήταν πράγματι νέοι: μόνιμα δικαιώματα για δημιουργία εγκαταστάσεων χωρίς νέα έγκριση, αποκλεισμό στρατευμάτων μη νατοϊκών χωρών και περιορισμούς σε κινεζικές ή ρωσικές επενδύσεις (BBC, CBS). Καμία από αυτές τις πρόνοιες δεν εμφανίζεται στην επίσημη ανακοίνωση, και τα δίκτυα μεταφέρουν την ίδια κυβερνητική περιγραφή, όχι το ίδιο το κείμενο. Αν το τελικό κείμενο επιτρέπει μονομερή δημιουργία βάσεων ή αμερικανική αρνησικυρία σε επενδύσεις, τότε παραχωρεί κάτι πέρα από το 1951. Αν όχι, είναι αναβάθμιση του υπάρχοντος πλαισίου.

Από την απειλή κατάληψης στα κοινοβούλια

Η απειλή που υποτίθεται ότι δικαιολογεί τη συμφωνία υπάρχει, αλλά έχει όρια. Η Ρωσία επενδύει σε παγοθραυστικά, βάσεις και τον Βόρειο Στόλο, ενώ η ρωσοκινεζική συνεργασία στην Αρκτική μεγαλώνει (Carnegie, High North News). Δεν έχει τεκμηριωθεί όμως σχέδιο εισβολής στη Γροιλανδία, και στρατιωτικοί αξιωματούχοι δεν διαπιστώνουν άμεση απειλή για το νησί (Atlantic Council). Το ερώτημα, επομένως, είναι αν χρειάζονται στοχευμένες αναβαθμίσεις υποδομών επιτήρησης ή ένα διαρκές αμερικανικό δικαίωμα να μπλοκάρει επενδύσεις.

Πριν λίγους μήνες η συζήτηση αφορούσε ανοιχτές απειλές του Τραμπ για κατάληψη του νησιού, ακόμη και με στρατιωτικά μέσα. Τον Μάιο, ο ειδικός απεσταλμένος των ΗΠΑ για τη Γροιλανδία Τζεφ Λάντρι πήγε στο Νουούκ να «αποκαταστήσει σχέσεις» και βρήκε τείχος δυσπιστίας (To Brief). Η μετάβαση από την απειλή κατάληψης σε μια τριμερή διαδικασία με υπογραφές και κοινοβούλια είναι πραγματική αποκλιμάκωση.

Τρεις έλεγχοι θα δείξουν αν ο «μόνιμος έλεγχος» έχει αντίκρισμα. Πρώτα το τελικό κείμενο, που δεν έχει δημοσιευθεί, και μετά η ίδια η υπογραφή στη Νέα Υόρκη. Στη Δανία, το αν θα χρειαστεί ψήφος του κοινοβουλίου (Folketing) εξαρτάται από το πόσο βαριά κριθεί η συμφωνία. Στη Γροιλανδία, το τοπικό κοινοβούλιο (Inatsisartut) δεν έχει πάρει θέση για το συγκεκριμένο προσχέδιο, και η στήριξη της κυβέρνησης δεν ισοδυναμεί με κοινοβουλευτική έγκριση (νόμος αυτοκυβέρνησης 2009, TV2). Στις ΗΠΑ δεν έχει διευκρινιστεί καν αν θα είναι συνθήκη, που απαιτεί τα δύο τρίτα της Γερουσίας, ή απλή εκτελεστική συμφωνία που τα παρακάμπτει (Congressional Research Service).

Η Ελλάδα ξέρει καλά αυτή τη διάκριση: φιλοξενεί αμερικανικές δυνάμεις στη Σούδα και την Αλεξανδρούπολη με συμφωνίες που επίσης δεν θίγουν την κυριαρχία της. Η γραμμή ανάμεσα στην «πρόσβαση» και στον «έλεγχο» δεν χαράσσεται στα ανακοινωθέντα, αλλά στις λέξεις του τελικού κειμένου. Μέχρι να δημοσιευθεί αυτό, ο «μόνιμος έλεγχος» του Τραμπ παραμένει τίτλος χωρίς έγγραφο.