Ο Γκουτέρες στην Κύπρο: επανεκκίνηση χωρίς συμφωνημένη αφετηρία

Ο Γενικός Γραμματέας του ΟΗΕ Αντόνιο Γκουτέρες βρίσκεται από απόψε στη Λευκωσία για τριήμερο κύκλο επαφών (27-29 Ιουλίου), σε μια προσπάθεια να ελέγξει αν υπάρχει έδαφος για να ξαναρχίσουν οι συνομιλίες για το Κυπριακό, το πρόβλημα που κρατά το νησί χωρισμένο από την τουρκική εισβολή του 1974. Είναι η πρώτη επίσκεψη επικεφαλής του ΟΗΕ εδώ και 16 χρόνια (BSS/AFP). Το διακύβευμα για την Ελλάδα είναι απλό: αν η κίνηση θα ανοίξει δρόμο προς λύση ή θα καταγράψει, πιο επίσημα από ποτέ, πόσο έχει παγιωθεί η διχοτόμηση.

Η ειδική απεσταλμένη του ΟΗΕ Μαρία Άνχελα Ολγκίν έφτασε στη Λευκωσία πριν από τον Γκουτέρες για την τελευταία προετοιμασία, ύστερα από επαφές σε Βρυξέλλες, Άγκυρα, Αθήνα και Λονδίνο. Το μήνυμά της μετά τη συνάντηση με τον πρόεδρο Νίκο Χριστοδουλίδη ήταν προσεκτικά χαμηλών τόνων: αποστολή του Γενικού Γραμματέα είναι να «διευκολύνει» και να «ενθαρρύνει» λαό και ηγέτες να κοιτάξουν προς διαπραγμάτευση, με την ελπίδα «να σημειώσουμε κάποια πρόοδο» (Cyprus Mail, BSS/AFP). Κοινό ανακοινωθέν με συμφωνημένο πλαίσιο λύσης δεν προέκυψε. Όπως είχαμε δει και τις προηγούμενες μέρες, υπάρχει πολλή κινητικότητα αλλά καμία συμφωνημένη αφετηρία (To Brief).

Το πρόγραμμα είναι σκηνοθετημένο με προσοχή. Την 28η Ιουλίου ο Γκουτέρες συναντά χωριστά τον Χριστοδουλίδη και τον Τουρκοκύπριο ηγέτη Τουφάν Ερχιουρμάν, καταθέτει στεφάνι στο μνημείο των ειρηνευτών και δειπνεί ιδιωτικά με τους δύο. Την 29η Ιουλίου ακολουθεί κοινή συνάντηση και συνέντευξη Τύπου (Knews, Philenews). Ο πραγματικός στόχος δεν είναι λύση τώρα. Είναι να προετοιμαστεί μια νέα άτυπη διευρυμένη συνάντηση 5+1 (οι δύο κοινότητες, οι τρεις εγγυήτριες δυνάμεις Ελλάδα, Τουρκία, Βρετανία και ο ΟΗΕ) στα τέλη Αυγούστου ή τον Σεπτέμβριο, πιθανώς στο περιθώριο της Γενικής Συνέλευσης (SigmaLive).

Το αγεφύρωτο σημείο εκκίνησης

Εδώ βρίσκεται η καρδιά του αδιεξόδου, και δεν είναι διαδικαστική αλλά συνταγματική. Το πλαίσιο του ΟΗΕ παραμένει η διζωνική, δικοινοτική ομοσπονδία: ένα κυπριακό κράτος με μία κυριαρχία, μία διεθνή προσωπικότητα και μία ιθαγένεια, όχι δύο διεθνώς αναγνωρισμένα κράτη. Το Συμβούλιο Ασφαλείας το όρισε ήδη το 1990, το εξειδίκευσε το 1991 και το 1999 απέκλεισε ρητά τη διχοτόμηση ή απόσχιση (UNSC 716, UNSC 1251). Το ίδιο σώμα επανέλαβε τη στήριξή του σε αυτή τη βάση και το 2026 (UNSC 2815). Κανένα επίσημο κείμενο του ΟΗΕ που να μετακινεί τη γραμμή δεν εντοπίστηκε δημόσια. Ούτε η πολυσυζητημένη «βοσνιακού τύπου» φόρμουλα, δηλαδή μια πολύ χαλαρή ομοσπονδία με ισχυρές συνιστώσες μονάδες και αδύναμο κέντρο, η οποία μένει διαρροή και πολιτικό σχόλιο, όχι κατατεθειμένο σχέδιο (Politis).

Απέναντι, η Άγκυρα και ο Τουρκοκύπριος πρώην ηγέτης Ερσίν Τατάρ δεν διαπραγματεύονται πλέον την ομοσπονδία. Τη θεωρούν «νεκρή». Η επίσημη τουρκική γραμμή ζητά αναγνώριση «κυριαρχικής ισότητας» και «ίσου διεθνούς καθεστώτος» των Τουρκοκυπρίων ως προϋπόθεση για να αρχίσουν καν ουσιαστικές συνομιλίες, όχι ως θέση προς κρίση σε ένα ομοσπονδιακό τραπέζι (Turkish MFA, Kıbrıs Postası). «Συμφωνία στην Κύπρο μπορεί να υπάρξει μόνο ως συμφωνία δύο κρατών», λέει ο Τατάρ (Antalya Bugün). Το κέρδος πίσω από τη θέση είναι απτό: νομιμοποίηση των κατεχομένων, απευθείας αεροπορικές και εμπορικές διεθνείς σχέσεις, και διατήρηση της Τουρκίας ως εγγυήτριας δύναμης (Hürriyet).

Γιατί αφορά την Αθήνα

Για Αθήνα και Λευκωσία, που συντονίστηκαν σε συνάντηση Χριστοδουλίδη-Μητσοτάκη πριν την επίσκεψη, το ζητούμενο δεν είναι απλώς «να ξαναρχίσουν συνομιλίες». Είναι να μην αλλάξει η βάση πάνω στην οποία ξαναρχίζουν. Αν μια νέα διαδικασία ανοίξει χωρίς ρητή επαναβεβαίωση της ομοσπονδιακής βάσης, η συζήτηση μετατοπίζεται από το «πώς λύνεται η Κύπρος εντός των παραμέτρων ΟΗΕ» στο «ποια νέα βάση θα κάνει την Τουρκία να συμμετάσχει» (UNSC 550). Αυτό δίνει στην Άγκυρα εικόνα εποικοδομητικότητας χωρίς να αλλάζει τίποτα στο έδαφος, και αφήνει τη Λευκωσία εκτεθειμένη να χρεωθεί εκείνη την επόμενη αποτυχία.

Ο Γκουτέρες, στην τελευταία χρονιά της θητείας του, ψάχνει ένα άνοιγμα. Το πραγματικό τεστ της Τετάρτης δεν είναι αν θα βγει κοινή φωτογραφία, αλλά αν η λέξη «ομοσπονδία» θα επιβιώσει στο τελικό ανακοινωθέν. Αν επιβιώσει, η διαδικασία μένει στη ράγα του ΟΗΕ. Αν θολώσει για χάρη μιας νέας συνάντησης, η επίσκεψη θα έχει μετρήσει, πιο επίσημα από ποτέ, πόσο έχει παγιωθεί η διαίρεση.