Ο Γκουτέρες πάει στην Κύπρο, αλλά λείπει η κοινή αφετηρία

Στις 27-29 Ιουλίου ο Γενικός Γραμματέας του ΟΗΕ Αντόνιο Γκουτέρες θα βρεθεί στην Κύπρο για να δοκιμάσει κάτι πιο βασικό από το αν μπορούν να ξαναρχίσουν οι συνομιλίες για την επανένωση του νησιού: αν οι δύο πλευρές έχουν καν το ίδιο σημείο εκκίνησης. Εδώ βρίσκεται το πρόβλημα που αφορά άμεσα την Αθήνα. Η Λευκωσία ζητά να συνεχιστεί η διαπραγμάτευση από εκεί που διακόπηκε το 2017, στη βάση μιας ομοσπονδίας. Η Άγκυρα ζητά να αναγνωριστούν δύο χωριστά κράτη πριν καθίσει κανείς στο τραπέζι. Δεν είναι δύο εκδοχές της ίδιας συζήτησης. Είναι δύο διαφορετικές συζητήσεις.

Σε συνέχεια της κινητικότητας που είχαμε δει τις προηγούμενες μέρες (To Brief), το νέο δεν είναι ότι «υπάρχει ενδιαφέρον ΟΗΕ». Είναι ότι η προσπάθεια πήρε χρονολογημένο, υψηλού επιπέδου σχήμα. Ο εκπρόσωπος του ΟΗΕ Στεφάν Ντουζαρίκ ανακοίνωσε την επίσκεψη στο πλαίσιο των «καλών υπηρεσιών» του ΓΓ (Reporter). Το πρόγραμμα προβλέπει χωριστές συναντήσεις με τον Νίκο Χριστοδουλίδη και τον Τουρκοκύπριο ηγέτη Τουφάν Έρχιουρμαν στις 28/7, δείπνο των τριών, και κοινή συνάντηση στη νεκρή ζώνη στις 29/7 (Kathimerini Cyprus, RIK). Κρίσιμο σημείο: ο Χριστοδουλίδης ξεκαθάρισε στις 19 Ιουλίου ότι ο ΟΗΕ δεν έχει στείλει προσχέδιο πρότασης (Euronews). Δεν πρόκειται δηλαδή για ώριμη διάσκεψη με έτοιμο χαρτί. Είναι διερεύνηση προθέσεων.

Δύο λέξεις που αλλάζουν τα πάντα

Η απόσταση συμπυκνώνεται σε δύο όρους που μοιάζουν συνώνυμοι αλλά δεν είναι. Η βάση του ΟΗΕ εδώ και δεκαετίες είναι η διζωνική, δικοινοτική ομοσπονδία: ένα κράτος με δύο ζώνες και πολιτική ισότητα των κοινοτήτων μέσα στους κοινούς θεσμούς. Αυτό σημαίνει μία κυριαρχία, μία διεθνή προσωπικότητα, μία ιθαγένεια (UN Peacemaker, UNSC 1251). Η «πολιτική ισότητα» δεν σημαίνει αριθμητικό 50-50, αλλά ότι καμία κοινότητα δεν κυβερνά την άλλη.

Η Άγκυρα ζητά κάτι διαφορετικό: κυριαρχική ισότητα και ίσο διεθνές καθεστώς. Στην πράξη, να αναγνωριστεί εκ των προτέρων ότι υπάρχουν δύο ξεχωριστές πηγές κυριαρχίας, δύο ισότιμα κράτη που θα δουν αργότερα αν και πώς θα συνδεθούν. Και η τουρκοκυπριακή πλευρά το θέτει ρητά ως όρο εκκίνησης, όχι ως διαπραγματευτικό στόχο: χωρίς αποδοχή αυτού, «το τραπέζι δεν στήνεται» (Analiz Gazetesi, Yeni Ankara). Το επιχείρημα είναι η ασφάλεια. Οι Τουρκοκύπριοι, λέει η Άγκυρα, χρειάζονται δικό τους κρατικό πλαίσιο και τουρκική εγγύηση για να μη βρεθούν σε μειονοτική εξάρτηση (Hürriyet).

Γι' αυτό η επιλογή των λέξεων δεν είναι λεπτομέρεια. Αν ο Γκουτέρες δεχθεί «ανοιχτή αφετηρία», ο κερδισμένος είναι η Άγκυρα. Η συζήτηση μετακινείται από το ομοσπονδιακό κεκτημένο σε ένα πλαίσιο όπου η υπαρκτή κρατικότητα των κατεχομένων, η άρση της απομόνωσης και οι απευθείας επαφές μπαίνουν στο τραπέζι ως θεμιτά ζητήματα (Hürriyet).

Τι φυλάει η Αθήνα

Εδώ εξηγείται γιατί ο Χριστοδουλίδης ήρθε στην Αθήνα στις 25 Ιουλίου, πριν από τον Γκουτέρες. Η συνάντηση με τον Κυριάκο Μητσοτάκη, με τους υπουργούς Εξωτερικών Γεραπετρίτη και Κόμπο στο τραπέζι, δεν παρήγαγε νέα φόρμουλα (Thetoc). Παρήγαγε κοινή γραμμή άμυνας: Κυπριακό ως «ευρωπαϊκό πρόβλημα», επανέναρξη από το Κραν Μοντανά, καμία ιδέα εκτός πλαισίου ΟΗΕ (Lifo, Cyprus Mail).

Η ευρωπαϊκή διάσταση υπάρχει, αλλά η εικόνα είναι πιο προσγειωμένη απ' όσο δείχνει. Η Λευκωσία προβάλλει το «πρώτα Κυπριακό, μετά τα ευρωτουρκικά», δηλαδή πολιτική αιρεσιμότητα στις σχέσεις ΕΕ-Τουρκίας, όχι αυτόματο βέτο σε κάθε βήμα της Άγκυρας (AlphaNews). Ακόμη και η υποψηφιότητα για τη Ζώνη Σένγκεν είναι επιχείρημα ευρωπαϊκής ενσωμάτωσης, όχι μηχανισμός λύσης. Το Πρωτόκολλο 10 της πράξης προσχώρησης θυμίζει ότι το ευρωπαϊκό κεκτημένο μένει σε αναστολή στα κατεχόμενα μέχρι λύσης (Eur-Lex).

Το πραγματικό διακύβευμα για την Αθήνα δεν είναι αν θα γίνει μια πενταμερής συνάντηση τον Σεπτέμβριο. Είναι να μη βαφτιστεί «επανεκκίνηση» μια διαδικασία που στην πράξη θα έχει αντικαταστήσει την ομοσπονδία με μια ανοιχτή συζήτηση δύο κρατών. Ο Γκουτέρες φεύγει στις 29 Ιουλίου με μία μόνο ερώτηση απαντημένη: υπάρχει κοινό έδαφος ή όχι. Με βάση όσα λένε δημόσια οι δύο πλευρές σήμερα, η απάντηση δεν έχει αλλάξει από το 2017.