Η Γαλλία θέσπισε τον υποβοηθούμενο θάνατο υπό αυστηρές προϋποθέσεις

Με 291 ψήφους υπέρ, 241 κατά και 29 αποχές, η γαλλική Εθνοσυνέλευση ενέκρινε στις 15 Ιουλίου ένα νέο δικαίωμα, τον υποβοηθούμενο θάνατο: τη δυνατότητα ενός ενήλικα με σοβαρή, ανίατη νόσο να λάβει θανατηφόρα ουσία υπό στενά ελεγχόμενες προϋποθέσεις. Η ψηφοφορία έκλεισε δύο χρόνια κοινοβουλευτικής διαδρομής, που πέρασε από μια διάλυση της Βουλής, τρεις κυβερνήσεις και τρεις διαδοχικές απορρίψεις από τη Γερουσία (La Croix). Για τον Έλληνα αναγνώστη, σε μια χώρα όπου η ενεργητική ευθανασία παραμένει ποινικό αδίκημα και καμία παράταξη δεν έχει καταθέσει σχετικό νομοσχέδιο, η γαλλική ψήφος δείχνει πώς ένα ηθικό δίλημμα μετατρέπεται σε θεσμικό πλαίσιο (To Brief).

Το πρώτο που πρέπει να ειπωθεί καθαρά είναι ότι δεν πρόκειται για γενικό «δικαίωμα στον θάνατο». Είναι στενή εξαίρεση, με σωρευτικά φίλτρα. Πρόσβαση έχουν μόνο όσοι πληρούν ταυτόχρονα πέντε όρους: να είναι άνω των 18 ετών, να είναι Γάλλοι πολίτες ή να διαμένουν σταθερά και νόμιμα στη χώρα, να πάσχουν από σοβαρή και ανίατη νόσο που απειλεί τη ζωή σε προχωρημένο ή τελικό στάδιο, να έχουν οδύνη ανθεκτική στις θεραπείες ή αφόρητη, και να διατηρούν την ικανότητα ελεύθερης και συνειδητής βούλησης (Sénat).

Οι αποκλεισμοί είναι εξίσου ρητοί. Έξω μένουν οι ανήλικοι, όσοι δεν έχουν νόμιμη σταθερή διαμονή, και τα πρόσωπα των οποίων η κρίση είναι «σοβαρά αλλοιωμένη». Η ψυχική οδύνη από μόνη της δεν αρκεί, αν δεν συνδέεται με τη σχετική σοβαρή σωματική πάθηση.

Η ίδια η πράξη παραμένει, κατά κανόνα, στα χέρια του ασθενούς. Η ουσία αυτοχορηγείται, και μόνο όταν το πρόσωπο σωματικά αδυνατεί μπορεί να τη χορηγήσει γιατρός ή νοσηλευτής (Le Monde). Πριν φτάσει εκεί, η διαδρομή είναι μακρά: αίτηση σε γιατρό χωρίς προσωπικό δεσμό, πολυεπαγγελματική αξιολόγηση, απόφαση εντός δεκαπέντε ημερών. Ακολουθεί υποχρεωτική περίοδος αναστοχασμού τουλάχιστον δύο ημερών, επανέλεγχος αν η επιβεβαίωση δοθεί μετά από τρεις μήνες, και τελικός έλεγχος την ημέρα της πράξης ότι δεν υπάρχει πίεση από τρίτους (Sénat).

Πώς πέρασε ο νόμος πάνω από τη Γερουσία

Η σφοδρότερη θεσμική τριβή αφορά τον τρόπο με τον οποίο η κάτω Βουλή επέβαλε τη θέλησή της. Η Γερουσία, με συντηρητική πλειοψηφία, απέρριψε το κείμενο τρεις φορές, με τελευταία στις 7 Ιουλίου, όταν υιοθέτησε πρόταση απόρριψης οριακά, με 169 έναντι 164 (Sénat). Μετά την αποτυχία της μικτής επιτροπής συμφιλίωσης, η κυβέρνηση ενεργοποίησε το άρθρο 45, εδάφιο 4, του Συντάγματος, που της επιτρέπει να ζητήσει από την Εθνοσυνέλευση να αποφανθεί οριστικά (Public Sénat).

Δεν πρόκειται για έκτακτη καταστρατήγηση ούτε για παράκαμψη ενός σώματος που δεν είχε λόγο. Είναι ο κανονικός μηχανισμός «τελευταίου λόγου» της κάτω Βουλής, όταν τα δύο σώματα διαφωνούν επίμονα. Η Γερουσία συμμετείχε πλήρως, τοποθετήθηκε, και ηττήθηκε μέσα στους θεσμικούς κανόνες. Ο Emmanuel Macron, που είχε ανοίξει τον δρόμο τον Μάρτιο του 2024 συνδέοντας το νομοσχέδιο με σχέδιο παρηγορητικής φροντίδας, χαιρέτισε έναν διάλογο «εποικοδομητικό και με σεβασμό» και δήλωσε ότι η προεκλογική του δέσμευση τηρήθηκε (Le Figaro). Ο εισηγητής Olivier Falorni, συγκινημένος, μίλησε για ασθενείς που θα μπορούν πλέον να φύγουν «με ειρήνη, ελευθερία και ανθρωπιά» (LCP).

Κάτω από τη νομική μηχανική βρίσκεται η πραγματική ένταση, και δεν είναι το «υπέρ ή κατά». Οργανώσεις του χώρου της αναπηρίας προειδοποίησαν για λογικές ικανισμού, την προκατάληψη δηλαδή ότι η ζωή με αναπηρία έχει μικρότερη αξία, με τον φόβο ότι οι ευάλωτοι θα εσωτερικεύσουν την ιδέα πως αποτελούν βάρος (Sénat). Νομικοί έθεσαν το πιο άβολο ερώτημα: αν η πρόσβαση στην ανακούφιση του πόνου είναι σπάνια και άνιση, τότε η «ελεύθερη επιλογή» δεν ασκείται σε ουδέτερο πεδίο, αλλά μέσα σε έλλειψη, εξάρτηση ή μοναξιά (Le Club des Juristes).

Η ανησυχία αυτή αποκτά ιδιαίτερο βάρος στο ελληνικό πλαίσιο. Η χώρα διαθέτει κάτω από τρία κρεβάτια ανακουφιστικής φροντίδας ανά εκατομμύριο, έναντι 67 στη Σκωτία (PMC). Επιλογή θανάτου χωρίς ισότιμη φροντίδα ζωής μπορεί να μην είναι επιλογή, αλλά εγκατάλειψη.

Ο νόμος ψηφίστηκε, αλλά δεν ισχύει ακόμη. Ο πρωθυπουργός Sébastien Lecornu και ο πρόεδρος της Γερουσίας Gérard Larcher προανήγγειλαν παραπομπή στο Conseil constitutionnel για προληπτικό έλεγχο συνταγματικότητας (Europe 1). Μέχρι το Συμβούλιο να αποφανθεί για τη σαφήνεια των κριτηρίων και την επάρκεια των εγγυήσεων για τους ευάλωτους, κανένας ασθενής δεν έχει ενεργό δικαίωμα και καμία δομή δεν μπορεί να λειτουργήσει σαν να ισχύει ήδη το νέο πλαίσιο.