Η επιδημία Έμπολα στο Κονγκό ξεκίνησε μήνες πριν ανακοινωθεί

2.011 νεκροί σε 4.381 επιβεβαιωμένα κρούσματα. Αυτός είναι ο απολογισμός της νόσου Έμπολα στη Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό έως τις 9 Αυγούστου, που την κάνει τη μεγαλύτερη επιδημία Έμπολα στην ιστορία της χώρας και τη δεύτερη μεγαλύτερη παγκοσμίως, πίσω μόνο από τη Δυτική Αφρική του 2014-16 (WHO AFRO, CDC). Το πραγματικά νέο, όμως, δεν είναι το ορόσημο των 2.000 θανάτων. Είναι μια αποκάλυψη που εξηγεί γιατί ο αριθμός έφτασε τόσο ψηλά: ο ιός κυκλοφορούσε μήνες πριν κανείς καταλάβει τι συνέβαινε (CIDRAP).

Επίσημα, η επιδημία κηρύχθηκε στις 15 Μαΐου, όταν το εθνικό εργαστήριο στην Κινσάσα επιβεβαίωσε το στέλεχος Bundibugyo σε δείγματα από την επαρχία Ituri (σχετική κάλυψη). Τα γονιδιώματα όμως λένε άλλη ιστορία, τραβώντας την έναρξη πολύ πιο πίσω. Η μέθοδος λειτουργεί σαν οικογενειακό δέντρο με ρολόι: κάθε φορά που ο ιός αντιγράφεται, αφήνει μικρά «τυπογραφικά λάθη» στο γονιδίωμά του. Συγκρίνοντας ποια δείγματα μοιράζονται ποια λάθη και πότε συλλέχθηκαν, οι ερευνητές υπολογίζουν πότε έζησε ο κοινός τους πρόγονος. Η ανάλυση 139 γονιδιωμάτων τοποθετεί αυτόν τον πρόγονο γύρω στα μέσα Μαρτίου, με το περιθώριο αβεβαιότητας να φτάνει πίσω ως τις αρχές Φεβρουαρίου (Virological). Δεν είναι ακριβής ημερομηνία του πρώτου ασθενή. Είναι το νωρίτερο σημείο που «βλέπουν» τα δείγματα. Ανεξάρτητο ρεπορτάζ του Science προσθέτει έναν αστερίσκο: τα περισσότερα δείγματα ήρθαν από τη Bunia, όπου η επιδημία φάνηκε αργότερα, άρα η πραγματική έναρξη μπορεί να είναι ακόμη νωρίτερη (Science).

Γιατί χάθηκαν αυτοί οι μήνες; Επειδή τα πρώτα κρούσματα φορούσαν μεταμφίεση. Πυρετός, κόπωση, έμετοι σε μια περιοχή όπου κυκλοφορούν ελονοσία και τυφοειδής πυρετός μοιάζουν με «συνηθισμένο» εμπύρετο νόσημα, και έτσι διαγνώστηκαν αρχικά (CIDRAP). Πίσω από αυτή την καθυστέρηση κρύβεται ένα συγκεκριμένο λάθος. Είκοσι δείγματα από τη ζώνη Rwampara βγήκαν αρνητικά στο επαρχιακό εργαστήριο, γιατί το διαγνωστικό τεστ ήταν ρυθμισμένο πρακτικά για το στέλεχος Zaire, όχι για το Bundibugyo. Μόνο ο πιο εξειδικευμένος έλεγχος στην Κινσάσα το έπιασε (WHO DON602, TPR). Ο ΠΟΥ μιλά για ένα «κρίσιμο κενό ανίχνευσης τεσσάρων εβδομάδων»· ο επικεφαλής επιδημιολόγος Jean-Jacques Muyembe το είπε ωμά: «το σύστημα επιτήρησής μας δεν λειτούργησε» (Nature, AP).

Ο Έμπολα είναι περιορίσιμος ιός. Δεν ταξιδεύει στον αέρα σαν τη γρίπη, αλλά περνά από χέρι σε χέρι, με άμεση επαφή με σωματικά υγρά. Είναι φωτιά που δεν μεταδίδεται με τον καπνό, αλλά με αναμμένα χέρια. Αν εντοπίσεις νωρίς ποιος άγγιξε ποιον, τη σβήνεις εστία-εστία. Αν χάσεις τα πρώτα περάσματα, έχεις ξαφνικά πολλές κρυφές εστίες ταυτόχρονα. Και η απόκριση ακόμη κυνηγά τον ιό από πίσω: στις 4 Αυγούστου η καθημερινή παρακολούθηση γνωστών επαφών ήταν μόλις 75%, κάτω από τον στόχο του 95% (WHO/Africa CDC). Στη Bunia, οι Γιατροί Χωρίς Σύνορα ανέφεραν ότι 9 στους 10 ασθενείς που έφταναν στο κέντρο τους δεν ήταν καν καταγεγραμμένες επαφές (MSF). Στις 10 Αυγούστου ο ΠΟΥ εκτιμούσε ότι το 60%-70% των θανάτων συμβαίνουν στην κοινότητα, μακριά από κάθε φροντίδα. Αυτό σημαίνει ότι η επόμενη έκθεση γίνεται πριν καν φτάσει βοήθεια (UN News).

Για τον αναγνώστη στην Ευρώπη, το ECDC κρατά τον κίνδυνο για τον γενικό πληθυσμό «πολύ χαμηλό»: ο ιός θέλει στενή, συγκεκριμένη επαφή, όχι απλή συνύπαρξη (ECDC). Το πραγματικό επιστημονικό κενό είναι αλλού, και παραμένει ανοιχτό: για το στέλεχος Bundibugyo δεν υπάρχει εγκεκριμένο εμβόλιο ούτε αποδεδειγμένη θεραπεία. Οι υποψήφιες λύσεις της Moderna και της Oxford μόλις μπήκαν σε δοκιμές Φάσης 1 σε λίγες δεκάδες υγιείς εθελοντές, έλεγχος ασφάλειας, όχι εργαλείο που αλλάζει τη σημερινή μάχη (CEPI, Gavi). Ώσπου να υπάρξουν, η ανάσχεση στηρίζεται σε ό,τι απέτυχε τον Φεβρουάριο: να δεις τον ιό πριν σε δει εκείνος.