Έμπολα στο Κονγκό: πού κρύβεται η αλυσίδα μετάδοσης

Από τα μέσα Μαΐου η Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό ζει τη μεγαλύτερη και φονικότερη επιδημία Έμπολα της ιστορίας της (CDC). Στις τρεις εβδομάδες έως τις 20 Σεπτεμβρίου, οι νέες λοιμώξεις έπεσαν κατά 26% στην επαρχία Ιτουρί και ανέβηκαν κατά 73% στη Βόρεια Κίβου, σύμφωνα με τον ΠΟΥ. Αυτή η αντίθεση εξηγεί γιατί μια επιδημία μπορεί να υποχωρεί σε ένα μέτωπο και να μη σταματά πουθενά. Το επίσημο δελτίο, με στοιχεία έως τις 26/9, μετρά πλέον 8.067 επιβεβαιωμένα κρούσματα και 3.901 θανάτους.

Ένας αριθμός που δείχνει το βάρος, όχι την πορεία

Το 8.067 είναι σωρευτικό. Προσθέτει κάθε κρούσμα από τα μέσα Μαΐου και δεν μπορεί ποτέ να κατέβει, όσο καλά κι αν πηγαίνει η απόκριση. Στις 10 Σεπτεμβρίου το σύνολο ήταν 7.022 κρούσματα και 3.398 θάνατοι (Le Courrier du Vietnam, To Brief). Μέσα σε 16 ημέρες, λοιπόν, τα μητρώα πρόσθεσαν περίπου χίλια κρούσματα και πεντακόσιους θανάτους (INSP). Η διαφορά αυτή αποτυπώνει τι καταγράφηκε στο διάστημα, όχι πότε ακριβώς αρρώστησε ο καθένας.

Η σύγκριση με το παρελθόν δείχνει την κλίμακα. Η προηγούμενη μεγάλη επιδημία της χώρας, το 2018-2020, είχε σταματήσει στα 3.470 κρούσματα, και παγκοσμίως μόνο η Δυτική Αφρική του 2014-2016 ήταν μεγαλύτερη (CDC). Σήμερα ο ιός έχει φτάσει σε 63 ζώνες υγείας επτά επαρχιών (Al Jazeera).

Η λίστα που δεν προλαβαίνει τον ιό

Έχουν σταλεί δόσεις του εμβολίου Ervebo και εμβολιάζονται ήδη εργαζόμενοι πρώτης γραμμής. Ο ιός αυτή τη φορά όμως είναι ο Bundibugyo, ένα από τα είδη του Έμπολα, και το πόσο προστατεύει το εμβόλιο απέναντί του στους ανθρώπους παραμένει υπό μελέτη (ΠΟΥ Αφρικής). Όσο λείπει μια βέβαιη ασπίδα, το βάρος το σηκώνει η παλιά μέθοδος: να βρεις ποιος εκτέθηκε πριν αρρωστήσει.

Ο Έμπολα περνά μέσα από τα σωματικά υγρά ενός ασθενούς. Κινδυνεύουν λοιπόν κυρίως όσοι τον φροντίζουν, τον μεταφέρουν ή χειρίζονται τη σορό του. Η άμυνα της δημόσιας υγείας μοιάζει με τη δουλειά της πυροσβεστικής μετά από δασική φωτιά: δεν αρκεί να σβήσει η εστία, κάποιος πρέπει να παρακολουθεί κάθε σπίθα που πέταξε, ώσπου να βεβαιωθεί ότι δεν άναψε. Στην πράξη, οι ομάδες καταγράφουν όποιον ήρθε σε επικίνδυνη επαφή με ασθενή και τον παρακολουθούν για συμπτώματα επί 21 ημέρες. Έτσι, αν αρρωστήσει, εξετάζεται και απομονώνεται πριν μεταδώσει τον ιό (CDC).

Το νέο δελτίο δίνει παρακολούθηση του 74,7% των καταγεγραμμένων επαφών (INSP). Ο αριθμός όμως μετρά μόνο τις σπίθες που είδε κάποιος. Ο επικεφαλής της Africa CDC εκτίμησε στο Reuters ότι πάνω από 80% των νέων κρουσμάτων δεν βρίσκονταν καν στις λίστες (Reuters). Η φωτιά, δηλαδή, ανάβει κυρίως από σπίθες που κανείς δεν πρόσεξε.

Το ίδιο σήμα δίνουν οι θάνατοι. Από τους 49 της τελευταίας ενημέρωσης, οι 34, σχεδόν επτά στους δέκα, καταγράφηκαν στην κοινότητα και όχι σε κέντρο θεραπείας (INSP). Ο ΠΟΥ ανέφερε στις 23/9 ότι περίπου ένας στους τρεις νέους ασθενείς εντοπιζόταν μόνο αφού είχε πεθάνει (UN News). Κάθε τέτοιος θάνατος μπορεί να σημαίνει μια οικογένεια που φρόντισε τον άρρωστο χωρίς προστασία, και μια λίστα επαφών που ξεκινά όταν ο ιός έχει ήδη προχωρήσει.

Γιατί η πρόοδος δεν αρκεί ακόμη

Κέντρα θεραπείας έχουν στηθεί, αλλά ένα κέντρο χρειάζεται περίπου 300 επαγγελματίες για να λειτουργήσει, και ο ΠΟΥ λέει ότι το μεγάλο κενό είναι πλέον οι άνθρωποι (AP). Όπου υπάρχει ένοπλη βία, λείπει και η πρόσβαση: στις 24/9 ο γενικός διευθυντής του ΠΟΥ συνέδεσε τις συγκρούσεις με περιοχές όπου οι ομάδες δεν φτάνουν, με ιχνηλάτηση που διακόπτεται και με επαναλαμβανόμενους εκτοπισμούς (ΠΟΥ).

Γι' αυτό η επιστημονική ομάδα της Africa CDC μίλησε στις 17/9 για συγκρατημένη αισιοδοξία, σημειώνοντας ρητά ότι τα στοιχεία δεν επιβεβαιώνουν ακόμη κορύφωση ή σταθερή διακοπή της μετάδοσης (Africa CDC). Για την Ελλάδα και την Ευρώπη, το ECDC εκτιμά την πιθανότητα εισαγωγής ως πολύ χαμηλή· η μάχη δίνεται εκεί, ζώνη προς ζώνη.

Το σημάδι ότι η επιδημία ανακόπτεται δεν θα είναι ένα μικρότερο ημερήσιο νούμερο. Θα είναι διαδοχικές εβδομάδες στις οποίες οι νέοι ασθενείς ήταν ήδη γνωστές επαφές και λιγότεροι πεθαίνουν στο σπίτι. Η Ιτουρί δείχνει ότι ο ιός υποχωρεί εκεί όπου η απόκριση προλαβαίνει. Η Βόρεια Κίβου δείχνει ότι η επιδημία θα κριθεί στο κομμάτι του χάρτη όπου η απόκριση φτάνει τελευταία.