Το ΕΔΑΔ ακυρώνει τον αποκλεισμό κληρικών στα βακούφια

Στην Ελληνορθόδοξη Εκκλησία της Αναλήψεως, στα Υψωμάτεια της Κωνσταντινούπολης, οι πιστοί εξέλεξαν το 2011 τη νέα διοίκηση του βακουφίου τους. Ανάμεσά τους δύο κληρικοί του Οικουμενικού Πατριαρχείου, ο Νικόλαος Μαυράκης (κληρικό όνομα Γεννάδιος) και ο Γεώργιος Κασάπογλου. Έναν χρόνο αργότερα, η Γενική Διεύθυνση Βακουφίων της Τουρκίας τους διέγραψε. Όχι για κάποια πράξη τους ως διοικητών, αλλά για την ίδια τους την ιδιότητα: επειδή ήταν κληρικοί (Catholic Herald).

Δεκαπέντε χρόνια μετά, το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΔΑΔ) έκρινε ότι αυτή ακριβώς η μηχανική παραβιάζει τη Σύμβαση. Η υπόθεση «Μαυράκης και άλλοι κατά Τουρκίας» δεν είναι ζήτημα αποζημίωσης. Τα περίπου 2.000 ευρώ ανά προσφεύγοντα είναι το τυπικό μέρος. Το ουσιαστικό είναι ότι το Στρασβούργο απέρριψε την κεντρική μεθόδευση που χρησιμοποιούσε η τουρκική διοίκηση: τον τεχνητό διαχωρισμό ανάμεσα στο «τι είσαι» και «τι μπορείς να διοικείς» μέσα σε ένα μειονοτικό ίδρυμα (Convention · Orthodox Times).

Η μεθόδευση της Γενικής Διεύθυνσης Βακουφίων (VGM) στηριζόταν σε έναν διαχειριστικό ισχυρισμό. Τα cemaat vakıfları, δηλαδή τα κοινοτικά βακούφια, είναι νομικά πρόσωπα περιουσιακής διαχείρισης. Το κράτος, λοιπόν, έχει δικαίωμα να ρυθμίζει τη διοίκησή τους. Με βάση αυτή τη λογική, οι κληρικοί γίνονταν δεκτοί ως πνευματικοί λειτουργοί, αλλά κρατούνταν εκτός των διοικητικών συμβουλίων που αποφασίζουν για την περιουσία.

Στην πράξη, ο διαχωρισμός κόβει την ίδια την κοινότητα στα δύο. Τα βακούφια διαχειρίζονται εκκλησίες, σχολεία, κοιμητήρια, νοσοκομεία και γηροκομεία (US State Department). Δεν είναι ένα ακόμη νομικό πρόσωπο, αλλά συχνά η μόνη θεσμική ύπαρξη μιας μη μουσουλμανικής κοινότητας στην Τουρκία, επειδή οι ίδιες οι θρησκευτικές κοινότητες δεν έχουν πλήρη νομική προσωπικότητα. Όταν αυτοί που λειτουργούν την εκκλησία αποκλείονται από τις αποφάσεις για την εκκλησία, η αυτοδιοίκηση της μειονότητας μετατρέπεται σε διακοσμητική (Archons).

Το ΕΔΑΔ πάτησε σε δύο άρθρα της Σύμβασης για να ρίξει τη μέθοδο: στο άρθρο 9 για τη θρησκευτική ελευθερία και στο άρθρο 11 για την ελευθερία του συνεταιρίζεσθαι (Convention). Η αιχμή της κρίσης είναι η νομοτεχνική. Ο γενικός αποκλεισμός κληρικών από διοικήσεις μειονοτικών ιδρυμάτων δεν στηριζόταν σε σαφή, προσβάσιμη και προβλέψιμη νομική βάση, αλλά λειτουργούσε ως διοικητικός αυτοματισμός χωρίς ρητό νόμο.

Η απόφαση δεν λύνει το συνολικό καθεστώς του Πατριαρχείου στην Τουρκία. Η Θεολογική Σχολή της Χάλκης παραμένει κλειστή. Τα δομικά προβλήματα νομικής προσωπικότητας που καταγράφουν εδώ και χρόνια οι εκθέσεις της Κομισιόν δεν θίγονται (European Commission). Αυτό που αλλάζει είναι συγκεκριμένο. Η ιερατική ιδιότητα παύει να αποτελεί αποδεκτό κριτήριο αποκλεισμού από τη διοίκηση μειονοτικού ιδρύματος.

Για την Αθήνα, το ζήτημα διατηρείται στο πλαίσιο του διεθνούς δικαίου και της θρησκευτικής ελευθερίας, αποφεύγοντας τη μετατροπή του σε διμερές αγκάθι (Greek MFA). Η απόφαση προσφέρει στο Φανάρι ευρωπαϊκό νομολογιακό προηγούμενο, βγάζοντας την υπεράσπιση των βακουφίων από τα στενά όρια των άρθρων 37-45 της Λωζάνης, που η Άγκυρα έχει συνηθίσει να ερμηνεύει συσταλτικά (Refworld). Πλέον, ο έλεγχος γίνεται ως προς τη συμβατότητα της πρακτικής με τη Σύμβαση, και όχι ως προς μια διμερή ερμηνεία της συνθήκης του 1923.

Η συμμόρφωση όμως δεν είναι αυτόματη. Οι αποφάσεις του ΕΔΑΔ είναι δεσμευτικές βάσει του άρθρου 46, αλλά η εκτέλεσή τους παρακολουθείται από την Επιτροπή Υπουργών του Συμβουλίου της Ευρώπης μέσα από αργές, πολιτικές διαδικασίες (Council of Europe). Ο πραγματικός δείκτης θα φανεί στους κανονισμούς της Γενικής Διεύθυνσης Βακουφίων.

Τρία πράγματα μετράνε από εδώ και πέρα. Πρώτο, αν η VGM εκδώσει ρητή οδηγία ότι η ιερατική ιδιότητα δεν συνιστά λόγο αποκλεισμού από υποψηφιότητα ή θητεία. Δεύτερο, αν στις επόμενες εκλογές μειονοτικών βακουφίων στην Πόλη γίνουν δεκτοί κληρικοί χωρίς ανεπίσημους αποκλεισμούς από τις κάλπες. Τρίτο, αν τα τουρκικά διοικητικά δικαστήρια σταματήσουν να επικαλούνται τη Λωζάνη ως άτυπη βάση για να κρατούν τους κληρικούς εκτός διοικήσεων.

Η ιστορία της ελληνορθόδοξης παρουσίας στην Πόλη δείχνει πόσο μακρύς είναι ο δρόμος από το διατακτικό μιας ευρωπαϊκής απόφασης μέχρι το ταμείο ενός βακουφίου στα Υψωμάτεια. Η απόφαση του 2010 για το Ορφανοτροφείο της Πριγκήπου κατοχύρωσε τον τίτλο ιδιοκτησίας στο Πατριαρχείο, αλλά το κτίριο, ελλείψει πόρων αναστήλωσης, οδεύει σήμερα προς ξενοδοχειακή χρήση (To Brief). Το ίδιο τεστ ισχύει και τώρα: η νομική δικαίωση μετράει όσο μετράνε οι εσωτερικοί κανονισμοί που θα γράψει, ή δεν θα γράψει, η Γενική Διεύθυνση Βακουφίων.