Ελληνοτουρκικό ξενοδοχείο γίνεται το Ορφανοτροφείο της Πριγκήπου

Το 2010 το Οικουμενικό Πατριαρχείο κέρδισε στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου τον τίτλο ιδιοκτησίας του Ορφανοτροφείου της Πριγκήπου. Δεκαέξι χρόνια αργότερα, ο Βαρθολομαίος ανακοίνωσε ότι το μεγαλύτερο ξύλινο κτίριο της Ευρώπης θα μετατραπεί σε ξενοδοχείο, μέσω σύμπραξης τουρκικής και ελληνικής εταιρείας. Η νίκη στο Στρασβούργο δεν έλυσε το πραγματικό πρόβλημα: ποιος θα πληρώσει τα εκτιμώμενα 65 εκατομμύρια ευρώ της αναστήλωσης (ProtoThema, Euronews). Το ποσό αποτυπώνεται μόνο σε δημοσιεύματα, δεν υπάρχει επίσημος προϋπολογισμός.

Το κτίριο άλλωστε δεν σχεδιάστηκε ποτέ ως ίδρυμα πρόνοιας. Το Prinkipo Palace χτίστηκε το 1898-1899 σε σχέδια του Alexandre Vallaury, για λογαριασμό της Compagnie Internationale des Wagons-Lits, της εταιρείας πίσω από το Orient Express. Προοριζόταν για πολυτελές ξενοδοχείο-καζίνο για τους εύπορους ταξιδιώτες που έφταναν στην Κωνσταντινούπολη με το τρένο. Οι οθωμανικές αρχές δεν έδωσαν άδεια καζίνο και το κτίριο δεν λειτούργησε ποτέ ως ξενοδοχείο (Newsbeast).

Το 1903 η Ελένη Ζαρίφη το αγόρασε και το δώρισε στο Πατριαρχείο. Ο Ιωακείμ Γ΄ το εγκαινίασε ως ορφανοτροφείο, από όπου πέρασαν περίπου 5.700 παιδιά μέχρι το 1964 (Europa Nostra). Εκείνη τη χρονιά η Άγκυρα το έκλεισε, σε μια περίοδο που το τουρκικό κράτος επεξέτεινε συστηματικά τους περιορισμούς στις περιουσίες των μη μουσουλμανικών κοινοτήτων, ως μοχλό πίεσης για το Κυπριακό και ως μέσο αποψίλωσης της ρωμιοσύνης της Πόλης.

Η παγίδα των βακουφίων

Στη συνέχεια το τουρκικό κράτος ακύρωσε τον τίτλο ιδιοκτησίας. Ο μηχανισμός ήταν απλός και φοβερά αποτελεσματικός. Το Πατριαρχείο, όπως όλα τα μη μουσουλμανικά κοινοτικά ιδρύματα, δεν αναγνωρίζεται από την τουρκική νομοθεσία ως νομικό πρόσωπο με δικαίωμα κατοχής περιουσίας. Άρα, υποστήριξε η Άγκυρα, δεν μπορεί να είναι ιδιοκτήτης ακινήτου. Με αυτό το επιχείρημα κατασχέθηκαν εκατοντάδες περιουσίες των μειονοτικών βακουφίων από τη δεκαετία του 1970 και μετά.

Το 2010 το ΕΔΔΑ έκρινε στην υπόθεση Fener Rum Patrikligi v. Turkey ότι υπήρξε παραβίαση του δικαιώματος στην περιουσία και διέταξε την επιστροφή (HUDOC). Η Τουρκία συμμορφώθηκε τυπικά. Ο τίτλος επέστρεψε στο Πατριαρχείο, αλλά το θεσμικό πλαίσιο που είχε στραγγαλίσει τα μειονοτικά ιδρύματα παρέμεινε. Το ίδιο το Πατριαρχείο δεν αναγνωρίζεται ως νομικό πρόσωπο, γεγονός που περιορίζει δραστικά τη δυνατότητά του να συνάπτει συμβάσεις, να προσελκύει χορηγούς και να διαχειρίζεται μεγάλα έργα (State Department). Η ετυμηγορία του Στρασβούργου επέστρεψε ένα μνημείο. Δεν αποκατέστησε τον φορέα που θα μπορούσε να το συντηρήσει.

Δοκιμάστηκε μια εναλλακτική. Το κτίριο μπήκε στη λίστα των επτά πιο απειλούμενων μνημείων της Ευρώπης από την Europa Nostra, με σχέδιο μετατροπής σε διεθνές κέντρο διαθρησκειακού διαλόγου και οικολογικών μελετών. Δεν βρέθηκε χρηματοδότηση. Το σχέδιο έμεινε στα χαρτιά.

Η ξενοδοχειακή λύση ως έσχατη επιλογή

Σε αυτό το πλαίσιο, η μετατροπή σε ξενοδοχείο δεν είναι ιδεολογική επιλογή. Είναι αυτό που έμεινε όταν τέλειωσαν τα άλλα μονοπάτια. Μόνο ένα εμπορικό μοντέλο με σταθερή ροή εσόδων μπορεί να σηκώσει το βάρος ενός εξαώροφου ξύλινου μνημείου που χρειάζεται διαρκή συντήρηση (Euronews).

Το Πατριαρχείο παρουσιάζει τη σύμπραξη Ελλήνων και Τούρκων επιχειρηματιών ως «σύμβολο συνεννόησης». Το αφήγημα είναι κατανοητό για έναν θεσμό που πρέπει να επικοινωνήσει την υποχώρηση ως πρόοδο. Παραμένει όμως αφήγημα όσο δεν δημοσιοποιούνται τα ονόματα των εταιρειών, η διάρκεια της σύμβασης, η κατανομή των εσόδων και το εγκεκριμένο σχέδιο συντήρησης. Χωρίς αυτά τα στοιχεία, ο αναγνώστης δεν μπορεί να ξεχωρίσει αν πρόκειται για όντως ισόρροπη σύμπραξη ή για παραχώρηση μακράς διάρκειας σε τουρκικά συμφέροντα με τη συμβολική παρουσία ενός ελληνικού ονόματος. Στην τουρκική κοινωνία των πολιτών έχουν ήδη ανοίξει ερωτήματα για το πώς συμβαδίζει η ξενοδοχειακή χρήση με την αυθεντικότητα του μνημείου (Agos).

Το πραγματικό διακύβευμα δεν είναι αν το Ορφανοτροφείο θα γίνει ξενοδοχείο. Είναι αν το μεγαλύτερο ξύλινο κτίριο της Ευρώπης, που στέκει ακόμα πάνω από τη θάλασσα του Μαρμαρά, θα φτάσει στο 2030 με όποια χρήση το κρατά όρθιο.