Το Δημόσιο θα δηλώνει κάθε σύστημα AI που χρησιμοποιεί

Ένα νέο εργαλείο ελέγχου μπαίνει στο ελληνικό κράτος: το Ενιαίο Μητρώο Συστημάτων Τεχνητής Νοημοσύνης στο Δημόσιο. Κάθε υπουργείο, αρχή ή οργανισμός που θέλει να βάλει σε λειτουργία ένα σύστημα AI θα υποχρεούται να το δηλώνει πριν το ενεργοποιήσει, ενώ όσα ήδη τρέχουν πρέπει να καταχωριστούν το αργότερο έως τις 31 Οκτωβρίου 2026 (enikonomia). Είναι η πρώτη φορά που το κράτος υποχρεώνεται να απαντήσει σε ένα απλό ερώτημα: ποια αλγοριθμικά εργαλεία χρησιμοποιεί, πού, και ποιος είναι υπεύθυνος γι' αυτά.

Το Μητρώο είναι το πιο απτό κομμάτι ενός ευρύτερου νομοσχεδίου που το Υπουργείο Ψηφιακής Διακυβέρνησης και Τεχνητής Νοημοσύνης έφερε στη Βουλή. Το σχέδιο νόμου εφαρμόζει στην Ελλάδα τον δεσμευτικό ευρωπαϊκό Κανονισμό για την τεχνητή νοημοσύνη, τον λεγόμενο AI Act (AI Act). Πέρασε από δημόσια διαβούλευση τον Ιούνιο και έως τις 9 Ιουλίου συζητούνταν ήδη στην αρμόδια κοινοβουλευτική επιτροπή (DigiGov, Enikos). Η Ελλάδα δηλαδή δεν αποφασίζει αν θα ρυθμίσει την AI. Αποφασίζει ποιος θα την ελέγχει εθνικά.

Ποιος κρατά το τιμόνι

Εδώ μπαίνουν δύο ανεξάρτητες αρχές με πολύ διαφορετικούς ρόλους. Η Αρχή Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα (ΑΠΔΠΧ) γίνεται ο κεντρικός επόπτης: η αρχή που δέχεται καταγγελίες, ελέγχει τις απαγορευμένες πρακτικές και τα συστήματα υψηλού κινδύνου, επιβάλλει κυρώσεις και μιλά εξ ονόματος της Ελλάδας με τις Βρυξέλλες (mindigital). Η ΕΕΤΤ, ο ρυθμιστής των τηλεπικοινωνιών, αναλαμβάνει τον στενότερο ρόλο της «κοινοποιούσας αρχής»: πιστοποιεί και παρακολουθεί τους φορείς που κάνουν τον προληπτικό έλεγχο συμμόρφωσης, δεν είναι ο καθημερινός επόπτης κάθε χρήσης (Euronews).

Το πρόβλημα δεν κρύβεται στους τίτλους, αλλά στον όγκο των εποπτικών ρόλων που συσσωρεύονται στην ΑΠΔΠΧ. Το νομοσχέδιο της αναθέτει τον έλεγχο της AI σε πεδία που πιάνουν από τη φορολογία μέχρι την αστυνόμευση και το άσυλο. Δεν είναι τυχαίο ότι ήδη στη διαβούλευση νομικές αναγνώσεις μιλούν για «γκρίζα σημεία» στο μοντέλο εποπτείας (PowerGame). Η ουσιαστική ένταση είναι μία: μια αρχή με υπερεξουσίες στο χαρτί, αλλά χωρίς εγγυημένους πόρους και τεχνική δυνατότητα να ανοίξει το «μαύρο κουτί» ενός αλγορίθμου, γίνεται σφραγίδα, όχι ελεγκτής. Το ίδιο το υπουργείο παραδέχεται έμμεσα το ρίσκο, αφού το νομοσχέδιο περιλαμβάνει διατάξεις για τη στελέχωσή της (DigiGov).

Γιατί το Μητρώο δεν λύνει από μόνο του το πρόβλημα

Το Μητρώο, με βάση το άρθρο 21, τηρείται στην Ειδική Γραμματεία Τεχνητής Νοημοσύνης, όχι στην ΑΠΔΠΧ, και απαιτεί τουλάχιστον έντεκα στοιχεία για κάθε σύστημα (e-nomothesia). Η αξία του είναι πραγματική: για πρώτη φορά η πολιτεία δεν θα μαθαίνει εκ των υστέρων τι εγκαταστάθηκε στα υπουργεία. Αλλά μια δήλωση δεν εγγυάται ότι το σύστημα είναι νόμιμο, ακριβές ή δίκαιο. Το κρίσιμο, αν το εργαλείο σε βάζει σε φορολογικό προφίλ κινδύνου ή σε αστυνομική αξιολόγηση, παραμένει η πραγματική ανθρώπινη εποπτεία, τα αρχεία καταγραφής των ενεργειών του συστήματος (logs) και το δικαίωμα του πολίτη να αμφισβητήσει μια απόφαση (GDPR). Δεν έχει διευκρινιστεί δημόσια αν το Μητρώο θα είναι αναζητήσιμο από τους πολίτες ούτε αν θα συνδέεται υποχρεωτικά με δημοσίευση συμβάσεων.

Κι εδώ είναι το στοίχημα. Η κυβέρνηση παρουσιάζει το Μητρώο ως απάντηση στα αδιαφανή τεχνολογικά έργα του παρελθόντος. Όμως η πρόσφατη υπόθεση της AI στην Ιατροδικαστική, ένα έργο 751.635 ευρώ με απευθείας ανάθεση από το Ταμείο Ανάκαμψης, δεν ήταν πρόβλημα απουσίας καταγραφής (Dnews). Ήταν πρόβλημα ανάθεσης, σύγκρουσης συμφερόντων και ελέγχου παραλαβής, μια υπόθεση που ερευνά πλέον και η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία (To Brief).

Αν το Μητρώο μείνει απλή απογραφή, θα καταγράψει την ύπαρξη ενός προβληματικού συστήματος χωρίς να αποτρέψει την αγορά του. Τότε δεν θα είναι εργαλείο διαφάνειας, αλλά νομιμοποιητική βιτρίνα: η επίσημη σφραγίδα ότι το κράτος «κατέγραψε» την AI του, τη στιγμή ακριβώς που τη χρησιμοποιεί χωρίς ουσιαστικό έλεγχο.