Η δικαστής Πιλάι, το Νόμπελ και η Γάζα

Η Νάβι Πιλάι βρισκόταν στη Νυρεμβέργη, όπου δικάστηκαν οι ναζιστές ηγέτες, όταν έμαθε ότι κέρδισε το Νόμπελ Ειρήνης. Το αφιέρωσε στους επιζώντες διεθνών εγκλημάτων (AFP). Η Νορβηγική Επιτροπή Νόμπελ ανακοίνωσε στις 9 Οκτωβρίου ότι τη βραβεύει για το σύνολο της συμβολής της στην ειρήνη και το διεθνές δίκαιο (Επιτροπή Νόμπελ). Το Ισραήλ διαβάζει την απόφαση μέσα από ένα μόνο κεφάλαιο αυτής της διαδρομής: την έρευνα του ΟΗΕ για τη Γάζα, της οποίας προήδρευε η ίδια.

Η διαδρομή που τίμησε το Όσλο ξεκινά στη Νότια Αφρική του απαρτχάιντ. Εκεί η Πιλάι υπερασπιζόταν ως δικηγόρος αντιπάλους του καθεστώτος φυλετικού διαχωρισμού (Επιτροπή Νόμπελ). Αργότερα έγινε δικαστής στο διεθνές ποινικό δικαστήριο για τη γενοκτονία της Ρουάντας. Σε μία από τις δίκες του, την υπόθεση Akayesu, το δικαστήριο αναγνώρισε ότι η σεξουαλική βία μπορεί, υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις, να συνιστά πράξη γενοκτονίας (UN News). Με εκείνη την κρίση ο βιασμός έπαψε να θεωρείται παράπλευρη φρίκη του πολέμου και μπήκε στον ορισμό του βαρύτερου διεθνούς εγκλήματος.

Ακολούθησαν τρεις ρόλοι στην κορυφή του διεθνούς συστήματος. Η Πιλάι υπηρέτησε ως δικαστής στο μόνιμο Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο (ΔΠΔ), ηγήθηκε του γραφείου ανθρωπίνων δικαιωμάτων του ΟΗΕ και, τελευταία, προήδρευσε της επιτροπής έρευνας για το Ισραήλ και τα Παλαιστινιακά Εδάφη (Επιτροπή Νόμπελ). Η βιογραφία της ακολουθεί έτσι την κατασκευή της διεθνούς ποινικής δικαιοσύνης, από τις αίθουσες ενός ρατσιστικού κράτους στα ειδικά δικαστήρια της δεκαετίας του '90 και από εκεί στο μόνιμο δικαστήριο.

Τι λέει το πόρισμα και τι δεν είναι

Στις 16 Σεπτεμβρίου 2025, η επιτροπή υπό την Πιλάι δημοσίευσε το πόρισμα A/HRC/60/CRP.3. Κατέληξε ότι ισραηλινές αρχές και δυνάμεις διέπραξαν τέσσερις από τις πράξεις που ορίζει η Σύμβαση για τη Γενοκτονία (ΟΗΕ). Εκτίμησε επίσης ότι υπήρχε ειδική πρόθεση καταστροφής, με βάση δηλώσεις αξιωματούχων και το συνολικό πρότυπο των ενεργειών (δήλωση Πιλάι). Η πρόθεση είναι το κρίσιμο σκαλοπάτι. Αν δεν αποδειχθεί ότι ο σκοπός ήταν η καταστροφή μιας ομάδας ως τέτοιας, οι ίδιες πράξεις χαρακτηρίζονται άλλα εγκλήματα, όχι γενοκτονία. Και ένα ακόμη όριο: πρόκειται για συμπέρασμα ερευνητικής επιτροπής του Συμβουλίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του ΟΗΕ, όχι για δεσμευτική δικαστική απόφαση (ΟΗΕ).

Δικαστική κρίση μπορούν να εκδώσουν δύο άλλα όργανα. Το Διεθνές Δικαστήριο κρίνει την ευθύνη κρατών και εξετάζει ήδη την προσφυγή της Νότιας Αφρικής κατά του Ισραήλ (Διεθνές Δικαστήριο). Το ΔΠΔ δικάζει πρόσωπα για γενοκτονία, εγκλήματα πολέμου και εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας. Το Νόμπελ δεν προσθέτει τίποτα σε καμία από τις δύο δικογραφίες.

Το ισραηλινό υπουργείο Εξωτερικών χαρακτήρισε τη βράβευση νομιμοποίηση του αντιισραηλινού μίσους και το συμπέρασμα περί γενοκτονίας ψευδές (Maariv). Ο Μπενιαμίν Νετανιάχου δήλωσε ότι η Επιτροπή Νόμπελ «έχασε την ηθική της πυξίδα» (Ynet). Οι αντιδράσεις έρχονται λίγες εβδομάδες πριν από τις ισραηλινές εκλογές της 27ης Οκτωβρίου (To Brief). Δεν έχει πάντως τεκμηριωθεί ότι η προεκλογική περίοδος υπαγόρευσε τον τόνο τους.

Η ουσιαστική διαφωνία αφορά το σκαλοπάτι της πρόθεσης. Το Ισραήλ υποστηρίζει ότι τα στοιχεία δεν την αποδεικνύουν και αμφισβητεί τη μεθοδολογία της έρευνας. Οι αντιρρήσεις αυτές χρειάζονται έλεγχο, αλλά από μόνες τους δεν αποδεικνύουν ότι το πόρισμα είναι κατασκευασμένο. Επιπλέον, η επιτροπή είχε ερευνήσει και παραβιάσεις της Χαμάς (AP).

Από την αντίπερα πλευρά, ο πρόεδρος της Νότιας Αφρικής Σίριλ Ραμαφόσα και το παλαιστινιακό ΥΠΕΞ χαιρέτισαν τη βράβευση (SABC). Η χώρα της Πιλάι έχει δικό της διακύβευμα στη Χάγη, κάτι που εξηγεί τη θέρμη της αντίδρασης, χωρίς να αποδεικνύει παρέμβαση στην απονομή. Ορισμένοι διάβασαν τη βράβευση ως ήττα του Ντόναλντ Τραμπ. Η ανάγνωση αυτή δεν επαληθεύεται: η αιτιολόγηση δεν τον κατονομάζει και οι υποψηφιότητες μένουν απόρρητες επί 50 χρόνια (AFP, κανόνες Νόμπελ).

Την ίδια μέρα, ο υπουργός Εξωτερικών των ΗΠΑ Μάρκο Ρούμπιο ανακοίνωσε κυρώσεις κατά του ίδιου του ΔΠΔ, του δικαστηρίου όπου είχε υπηρετήσει η Πιλάι. Τον Αύγουστο είχαν προηγηθεί κυρώσεις σε μεμονωμένα στελέχη του (αμερικανικό ΥΠΕΞ). Η αρμόδια για τις κυρώσεις υπηρεσία του αμερικανικού υπουργείου Οικονομικών (OFAC) πρόσθεσε το δικαστήριο στον κατάλογο δεσμευμένων οργανισμών. Ειδική άδεια επιτρέπει ορισμένες αναγκαίες λειτουργίες του έως τις 7 Απριλίου 2027 (OFAC, Γενική Άδεια 13). Σύμφωνα με το AP, οι κυρώσεις είχαν σχεδιαστεί πριν από την ανακοίνωση του Νόμπελ. Τα δύο γεγονότα συνέπεσαν χρονικά, χωρίς σχέση αιτίας και αποτελέσματος.

Η Επιτροπή του Όσλο δεν έκρινε αν στη Γάζα διαπράχθηκε γενοκτονία· αυτό θα το κρίνουν, αν φτάσουν εκεί, τα δικαστήρια της Χάγης. Άλλαξε όμως το πολιτικό κόστος της απόρριψης. Η επικεφαλής της επιτροπής είναι πλέον βραβευμένη με Νόμπελ για ολόκληρη τη δικαστική της διαδρομή. Όταν το Ισραήλ στρέφεται κατά του προσώπου της, δεν αρκεί πια για να κρατήσει το πόρισμα έξω από τη δημόσια συζήτηση των κυβερνήσεων που το ενδιαφέρουν. Για να σταθεί η ισραηλινή απάντηση, θα πρέπει να αντικρούσει τα ίδια τα στοιχεία.