Αθήνα ακυρώνει τουρκική αναγγελία ερευνών νότια του Καστελλόριζου

Ένα τουρκικό ερευνητικό πλοίο, το TÜBİTAK MARMARA, δουλεύει από την 1η Σεπτεμβρίου σε μια θάλασσα νότια και νοτιοδυτικά του Καστελλόριζου την οποία Ελλάδα και Τουρκία δεν έχουν ποτέ οριοθετήσει μεταξύ τους. Η Αθήνα δεν απάντησε με πολεμικά πλοία, αλλά με μια δική της ναυτιλιακή αγγελία που ακυρώνει, θεσμικά, το δικαίωμα του τουρκικού σταθμού να προειδοποιεί για έρευνες εκεί. Το διακύβευμα είναι απλό: ποιος διοικεί μια θάλασσα που κανένα δικαστήριο ή συμφωνία δεν έχει μοιράσει.

Το τι έγινε χωράει σε δύο μηνύματα. Η Τουρκία εξέδωσε από τον σταθμό της Αττάλειας τη NAVTEX 0862/26, δεσμεύοντας μια περιοχή με τέσσερα σημεία για «επιστημονική έρευνα» του TÜBİTAK MARMARA από την 1η έως τις 15 Σεπτεμβρίου, με το σύνηθες «WIDE BERTH REQUESTED», δηλαδή αίτημα να κρατούν τα πλοία απόσταση (SeaLagom, Sondakika). Μια NAVTEX είναι απλώς προειδοποίηση προς τους ναυτιλλομένους, όχι άδεια ούτε τίτλος κυριαρχίας. Η Αθήνα απάντησε με τη δική της αντίστοιχη αγγελία, τη NAVWARN 1036/26 από τον σταθμό Ηρακλείου: «μη εξουσιοδοτημένος σταθμός» εξέπεμψε το μήνυμα, μία από τις δηλωμένες θέσεις «κείται πάνω από ελληνική υφαλοκρηπίδα», και για τη συγκεκριμένη περιοχή μόνο το Ηράκλειο έχει αρμοδιότητα εκπομπής (ProtoThema, Ethnos).

Η αξίωση της Αθήνας είναι στοχευμένη. Δεν επικαλείται οριοθετημένη ΑΟΖ, την Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη όπου ένα κράτος έχει δικαιώματα στους πόρους της θάλασσας, αλλά ένα συγκεκριμένο σημείο πάνω από την υφαλοκρηπίδα της (Topontiki). Και εδώ μπερδεύονται εύκολα τρία διαφορετικά νομικά ζητήματα. Το πρώτο, η αρμοδιότητα NAVTEX, αφορά ποιος μεταδίδει πληροφορίες ασφάλειας ναυσιπλοΐας, όχι ποιος «κατέχει» τη θάλασσα (IHO). Το δεύτερο, η υφαλοκρηπίδα, αφορά τον βυθό και το υπέδαφος· τα δικαιώματα εκεί υπάρχουν αυτοδικαίως, χωρίς ανακήρυξη, όπως έχει πει το Διεθνές Δικαστήριο (ICJ), αλλά δεν αλλάζουν το καθεστώς των υπερκείμενων υδάτων (UNCLOS). Το τρίτο είναι το πιο λεπτό: αν η δουλειά γίνεται στη «στήλη ύδατος», δηλαδή στο ίδιο το νερό από την επιφάνεια ως λίγο πάνω από τον πυθμένα (NOAA), τότε το επιχείρημα της υφαλοκρηπίδας, που αφορά τον βυθό, δεν πατά μόνο του. Γι' αυτό, άλλωστε, η Άγκυρα φροντίζει να παρουσιάζει την αποστολή ως μετρήσεις στο νερό και όχι στον πυθμένα.

Και εδώ αρχίζουν τα άγνωστα. Το TÜBİTAK MARMARA είναι ωκεανογραφικό πλοίο περίπου 42 μέτρων του τουρκικού ερευνητικού κέντρου TÜBİTAK MAM, σε υπηρεσία από το 2013 (TÜBİTAK MAM, Rynda). Φέρει όμως και εργαλεία που ακουμπούν τον βυθό: πολυδεσμικό βυθόμετρο, σόναρ πλευρικής σάρωσης που απεικονίζει τον πυθμένα, τηλεχειριζόμενο υποβρύχιο όχημα (ROV) και δειγματοληψία ιζήματος (Eurofleets). Ποια όργανα είχε πράγματι αναπτυγμένα σε αυτή την αποστολή δεν έχει επιβεβαιωθεί δημόσια. Η διάκριση δεν είναι θεωρητική: μια σεισμική ή βυθομετρική εργασία θα άλλαζε αμέσως το νομικό βάρος του επεισοδίου.

Για την Άγκυρα, η κίνηση εντάσσεται στη «Γαλάζια Πατρίδα», το τουρκικό δόγμα που αρνείται στα ελληνικά νησιά πλήρη θαλάσσια επήρεια: το Καστελλόριζο δεν παράγει, κατά την ανάγνωση αυτή, ολόκληρη θαλάσσια ζώνη, και η NAVTEX από την Αττάλεια είναι έμπρακτη άσκηση της τουρκικής αξίωσης δικαιοδοσίας (Sondakika, Memurlar). Η Αθήνα κρατά τη γραμμή που είχε ήδη τραβήξει λίγες μέρες νωρίτερα στην ένταση για το υποθαλάσσιο καλώδιο Ελλάδας-Κύπρου-Ισραήλ (To Brief): κινείται βάσει διεθνούς δικαίου και δεν αναγνωρίζει θέμα τουρκικής άδειας, όπως τόνισε ο κυβερνητικός εκπρόσωπος Παύλος Μαρινάκης (Newmoney).

Στο πεδίο, πάντως, η εικόνα παραμένει χαμηλής έντασης. Το πλοίο απέπλευσε από τη Μαρμαρίδα, κινήθηκε προς τη δεσμευμένη ζώνη και ως το βράδυ της 1ης Σεπτεμβρίου ελληνικές πηγές το έβλεπαν να απομακρύνεται ανατολικά (ERTNews). Στην περιοχή έσπευσε πλωτό ανοιχτής θαλάσσης του Λιμενικού για διακριτική παρακολούθηση, κρατώντας ασφαλή απόσταση (SKAI, Naftemporiki). Δεν καταγράφηκε τουρκική πολεμική συνοδεία, ούτε παρεμπόδιση, ούτε επικίνδυνος ελιγμός (Newsbeast, To Vima). Αυτό ξεχωρίζει το επεισόδιο από την κρίση του 2020 με το τουρκικό σεισμικό ερευνητικό Oruç Reis, όταν έρευνες με ισχυρή ναυτική συνοδεία οδήγησαν στην επακούμβηση, την εσκεμμένη επαφή, της φρεγάτας «Λήμνος» με το τουρκικό «Kemal Reis» (Newsbomb). Το μόνο που θα άλλαζε πραγματικά κλίμακα εδώ είναι η στιγμή που τα όργανα του πλοίου θα άγγιζαν τον βυθό.