Οι «Ασπίδες» στα ναρκοπέδια του Ορμούζ

Η διπλωματική υπηρεσία της ΕΕ πρότεινε σε εσωτερικό σημείωμα να αναλάβει η επιχείρηση «Ασπίδες» (η ευρωπαϊκή ναυτική αποστολή προστασίας της ναυσιπλοΐας) πρωταρχικό ρόλο στην αποναρκοθέτηση των Στενών του Ορμούζ, όταν το επιτρέψουν οι συνθήκες (Straits Times/Reuters). Λίγες μέρες νωρίτερα, η ιρανική στρατιωτική διοίκηση Khatam al-Anbia ανακοίνωσε ότι όλα τα πλοία πρέπει να κινούνται μόνο από διαδρομές που ορίζει η Τεχεράνη, με άδεια του IRGC (των Φρουρών της Επανάστασης) (Tasnim). Η σύγκρουση δεν αφορά ποιος καθαρίζει τις νάρκες. Αφορά ποιος έχει το δικαίωμα να πει σε ένα ελληνόκτητο τάνκερ από πού επιτρέπεται να περάσει, και πόσο θα πληρώσει γι' αυτό.

Δύο δόγματα που δεν χωράνε στο ίδιο στενό

Το διεθνές δίκαιο της θάλασσας προβλέπει το λεγόμενο δικαίωμα transit passage: σε διεθνή στενά, τα πλοία έχουν δικαίωμα συνεχούς και ταχείας διέλευσης, και το παράκτιο κράτος δεν μπορεί ούτε να την αναστείλει ούτε να τη μετατρέψει σε άδεια (UNCLOS/ΟΗΕ). Ένα κράτος μπορεί να ορίσει λωρίδες κυκλοφορίας για λόγους ασφάλειας, αλλά μόνο μέσω του αρμόδιου διεθνούς οργανισμού (του ΙΜΟ) και χωρίς να εμποδίζει ή να κάνει διακρίσεις.

Εδώ είναι το νομικό κενό που εκμεταλλεύεται η Τεχεράνη: το Ιράν υπέγραψε αλλά ποτέ δεν κύρωσε τη Σύμβαση, και υποστηρίζει ότι το transit passage δεν το δεσμεύει (UN Treaty Collection). Πάνω σε αυτόν τον ισχυρισμό χτίζει ένα εναλλακτικό μοντέλο: διέλευση βάσει άδειας, με χρεώσεις που τις παρουσιάζει ως «υπηρεσίες ασφάλειας και ναυσιπλοΐας» αντί για διόδια (Tehran Times). Η ουσία της κρίσης, που η Αθήνα ονόμασε «επιστροφή στο προηγούμενο status quo χωρίς τέλη» (To Brief), είναι ακριβώς αυτή η αντιπαράθεση: δικαίωμα διέλευσης ή εγκεκριμένη διέλευση.

Αν οι «Ασπίδες» καθαρίσουν νάρκες και ανοίξουν διαδρόμους εκτός ιρανικού ελέγχου, η ΕΕ δεν αποκτά αυτομάτως δικαίωμα να ορίζει ρότες. Αυτό όμως που πιστοποιεί στην πράξη είναι το δυτικό μοντέλο: ότι τα πλοία περνούν επειδή έχουν δικαίωμα, όχι επειδή πήραν άδεια. Για το IRGC, μια τέτοια κίνηση χωρίς ιρανική συναίνεση ακυρώνει ολόκληρο τον μηχανισμό καταναγκασμού.

Γιατί η αποναρκοθέτηση είναι το πιο εκτεθειμένο καθήκον

Σήμερα οι «Ασπίδες» είναι αμυντική αποστολή συνοδείας στην Ερυθρά Θάλασσα, η εντολή της οποίας μόλις ανανεώθηκε (Council of the EU). Η μετατροπή σε αποστολή αποναρκοθέτησης (MCM) αλλάζει τη φύση του ρίσκου. Τα ναρκαλιευτικά είναι αργά, προβλέψιμα, και μένουν ώρες ακίνητα στο ίδιο σημείο για να εντοπίσουν και να εξουδετερώσουν εκρηκτικά (Thales). Σε ένα ενεργό μέτωπο όπου ήδη πέφτουν drones και αντιπλοϊκοί πύραυλοι, αυτό τα μετατρέπει σε ιδανικούς στόχους για τα φθηνά ασύμμετρα όπλα του Ιράν. Η Ιταλία ξεχώρισε αυτή την ικανότητα, προωθώντας δύο ναρκαλιευτικά προς την περιοχή, αλλά συνδέοντάς τα ρητά με κοινοβουλευτική έγκριση (Ahram/AFP).

Εδώ μπαίνει το ελληνικό διακύβευμα. Η Ελλάδα συμμετέχει ήδη στις «Ασπίδες» με τη φρεγάτα «Ψαρά», και ο πρωθυπουργός τοποθετήθηκε διπλωματικά υπέρ της ελεύθερης ναυσιπλοΐας (News247). Καμία αλλαγή εντολής όμως δεν περνά χωρίς ομοφωνία των 27, και δεν υπάρχει δημόσια ελληνική θέση για το αν θα διαθέσει μέσα, ποιοι κανόνες εμπλοκής θα ισχύουν αν εμφανιστούν σκάφη του IRGC, ή αν θα υπάρξει ενημέρωση της Βουλής πριν από νέα συνδρομή. Αυτό μετατρέπει μια αφηρημένη απόφαση στις Βρυξέλλες σε πραγματικό κίνδυνο για ελληνικό πλήρωμα.

Το προηγούμενο της Ερυθράς Θάλασσας δείχνει τι ακριβώς διακυβεύεται. Παρά την πολυεθνική ναυτική προστασία, οι ροές πετρελαίου μέσω του Bab el-Mandeb έπεσαν στα 4,0 εκατ. βαρέλια/ημέρα το 2024 από 8,7 εκατ. το 2023 (EIA). Μια αμυντική αποστολή μπορεί να ανοίξει επιλεγμένους διαδρόμους· δεν επαναφέρει την κανονικότητα όσο η άλλη πλευρά κρατά τη δυνατότητα να παρενοχλεί. Το ερώτημα για την Αθήνα δεν είναι αν οι «Ασπίδες» μπορούν να καθαρίσουν το στενό, αλλά αν η Ευρώπη είναι έτοιμη να γίνει άμεσος αντίδικος της Τεχεράνης στο πιο επικίνδυνο ενεργειακό πέρασμα του πλανήτη, χωρίς πρώτα να έχει απαντήσει ποιος πληρώνει το τίμημα αν κάτι πάει στραβά.