Για τις απελάσεις, ΕΕ και Ταλιμπάν στο ίδιο τραπέζι

Στις 23 Ιουνίου, σε μια μη δημοσιοποιημένη τοποθεσία των Βρυξελλών, αξιωματούχοι της Κομισιόν και δεκαπέντε κρατών-μελών συνάντησαν αντιπροσωπεία των Ταλιμπάν για να συζητήσουν την επιστροφή Αφγανών. Για να γίνει η συνάντηση, το Βέλγιο χορήγησε στους απεσταλμένους της Καμπούλ πέντε μονοήμερες, εδαφικά περιορισμένες βίζες (AP, Al Jazeera).

Πέντε βίζες συμπυκνώνουν μια ολόκληρη στροφή. Η ΕΕ που από το 2021 αρνείται να αναγνωρίσει το καθεστώς της Καμπούλ, θέτοντας ως όρο τον σεβασμό των δικαιωμάτων γυναικών και κοριτσιών (Council of the EU), του έβγαλε ταξιδιωτικό έγγραφο μόλις χρειάστηκε να στείλει ανθρώπους πίσω. Η επίσημη γραμμή ήταν προσεκτικά διατυπωμένη, «τεχνική επαφή, όχι αναγνώριση», αλλά αποτυπώνει κάτι ευρύτερο: η ανάγκη για απελάσεις αρχίζει να υπαγορεύει την εξωτερική πολιτική της Ευρώπης.

Γιατί τώρα

Η αφετηρία βρίσκεται στις κάλπες. Στη Γερμανία, η μεγαλύτερη χώρα υποδοχής της ηπείρου, οι εκλογές του Φεβρουαρίου 2025 ανέβασαν το ακροδεξιό κόμμα Εναλλακτική για τη Γερμανία (AfD) σε δεύτερη δύναμη και έσπρωξαν τον νικητή χριστιανοδημοκρατικό συνασπισμό σε πολύ σκληρότερη γραμμή για σύνορα, άσυλο και επιστροφές (Mixed Migration Centre). Η κυβέρνηση Μερτς πάγωσε, μεταξύ άλλων, το ειδικό ανθρωπιστικό πρόγραμμα υποδοχής Αφγανών (HRW), τη στιγμή ακριβώς που η ΕΕ άνοιγε κανάλι με τους Ταλιμπάν για να στέλνει Αφγανούς πίσω. Δεν είναι μόνο το Βερολίνο. Η Ολλανδία έβαλε τη μείωση της μετανάστευσης σε κυβερνητικό στόχο, η Ιταλία πρόσφερε με την Αλβανία το λειτουργικό πρότυπο, και μαζί με Δανία και Αυστρία σχηματίζουν τον σκληρό πυρήνα που πιέζει για «αλλαγή παραδείγματος» στις επιστροφές (OECD, PBS).

Αυτή η πίεση μεταφράστηκε σε συγκεκριμένα εργαλεία. Ο νέος Κανονισμός Επιστροφών, που το Ευρωκοινοβούλιο ενέκρινε στις 17 Ιουνίου με 418 υπέρ και 218 κατά, καταργεί την αυτόματη αναστολή της απέλασης όσο εκκρεμεί προσφυγή, ανεβάζει τη μέγιστη κράτηση από έξι μήνες σε 24 μήνες και επιτρέπει αποστολή ανθρώπου σε τρίτη χώρα με την οποία δεν έχει κανέναν προσωπικό δεσμό (European Parliament, Amnesty EU). Εδώ μπαίνουν οι «κόμβοι επιστροφής» (return hubs): χώροι εκτός ΕΕ όπου μπορεί να μεταφερθεί κάποιος μετά την απόρριψη του αιτήματός του. Η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή προειδοποιεί ότι έτσι ανοίγουν «νομικές μαύρες τρύπες» εκτός ευρωπαϊκού ελέγχου (EESC). Στις 19 Ιουνίου, δεκαεννέα ηγέτες, ανάμεσά τους ο Κυριάκος Μητσοτάκης, ζήτησαν την άμεση ενεργοποίησή τους (EUobserver, RIK).

Το εργαλείο υπάρχει, οι χώρες όχι

Εδώ είναι το πρόβλημα. Η ΕΕ απέκτησε το νομικό όχημα, αλλά δεν έχει πού να το οδηγήσει. Το Ουζμπεκιστάν, που εμφανίστηκε σε δημοσιεύματα ως πιθανός προορισμός, διέψευσε ρητά ότι διεξάγει ή σχεδιάζει τέτοιες συνομιλίες (Gazeta.uz). Για τη Ρουάντα η σύνδεση παραμένει ανεπιβεβαίωτη, και το βρετανικό προηγούμενο εξηγεί γιατί το μοντέλο είναι επισφαλές: το σχέδιο κόστισε περίπου 700 εκατομμύρια λίρες για τέσσερις μόνο εθελοντικές μεταφορές πριν καταρρεύσει νομικά (BBC, To Brief).

Γι' αυτό ακριβώς το αφγανικό κανάλι είναι το πιο προχωρημένο και ταυτόχρονα το πιο επικίνδυνο. Οι ειδικοί του ΟΗΕ επιμένουν ότι το Αφγανιστάν δεν είναι ασφαλής χώρα επιστροφής, ιδίως για γυναίκες, πρώην κρατικούς λειτουργούς, δημοσιογράφους και μειονότητες (OHCHR). Η Amnesty προειδοποιεί ότι κάθε συνεργασία επανεισδοχής με τους Ταλιμπάν παραβιάζει στην πράξη τα ίδια τα κριτήρια ανθρωπίνων δικαιωμάτων που έχει θέσει η ΕΕ (Amnesty International).

Η Αθήνα, που προβάλλει τον εαυτό της ως συνδιαμορφωτή αυτής της γραμμής, αντιμετωπίζει το ίδιο δίλημμα σε οξύτερη μορφή. Αν οι συμφωνίες με τρίτες χώρες δεν κλειδώσουν, θα παράγει ταχύτερες απορριπτικές αποφάσεις χωρίς τρόπο εκτέλεσης, και θα μείνει με περισσότερους ανθρώπους σε παρατεταμένη κράτηση (European Parliament).

Κάθε βίζα δίνει στους Ταλιμπάν αυτό που αναζητούν: λειτουργική νομιμοποίηση και διαπραγματευτικό βάρος. Οι πέντε θεωρήσεις που εκδόθηκαν για να μιλήσει η Ευρώπη με την Καμπούλ είναι η πιο καθαρή εικόνα μιας Ένωσης που ξεχνά τα δικά της κριτήρια όταν η ανάγκη χτυπά την πόρτα.