Το Ευρωκοινοβούλιο ενέκρινε κέντρα επιστροφών εκτός ΕΕ

Το βρετανικό σχέδιο για τη Ρουάντα κόστισε περίπου 700 εκατομμύρια λίρες και οδήγησε σε τέσσερις μεταφορές ανθρώπων (και αυτές εθελοντικές) πριν το Ανώτατο Δικαστήριο το κρίνει παράνομο (BBC, Guardian). Αυτό είναι το πραγματικό ιστορικό του μοντέλου που δεκαεννέα κράτη-μέλη της ΕΕ, ανάμεσά τους η Ελλάδα και η Κύπρος, ζητούν τώρα να επιταχυνθεί σε ευρωπαϊκή κλίμακα.

Στις 17 Ιουνίου η ολομέλεια του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου ενέκρινε τον νέο Κανονισμό Επιστροφών με 418 ψήφους υπέρ, 218 κατά και 30 αποχές (European Parliament). Επικυρώνει το κείμενο της προσωρινής συμφωνίας που είχε κλειδώσει στις αρχές Ιουνίου (To Brief). Δεν είναι ακόμη πλήρως ισχύων νόμος (απομένει η τυπική έγκριση του Συμβουλίου και η δημοσίευση στην Επίσημη Εφημερίδα), αλλά είναι το κείμενο που για πρώτη φορά δίνει ρητή νομική βάση σε κάτι που μέχρι πρόσφατα αντιμετωπιζόταν ως πολιτικά τοξικό: τα «κέντρα επιστροφών» σε τρίτες χώρες.

Τι ακριβώς είναι αυτά τα κέντρα

Εδώ είναι το σημείο που χάνεται μέσα στα δελτία τύπου. Τα κέντρα επιστροφών δεν είναι δομές υποδοχής ή εξέτασης ασύλου. Είναι εξωχώριοι χώροι κράτησης ή επιτηρούμενης φιλοξενίας για ανθρώπους που έχουν ήδη πάρει απόφαση επιστροφής και περιμένουν την τελική απομάκρυνσή τους (European Parliament). Με απλά λόγια, η Ευρώπη δεν μεταφέρει εκτός εδάφους της την εξέταση του αιτήματος, αλλά το τελευταίο, σκληρό στάδιο: την κράτηση μέχρι την έξωση.

Το κείμενο επιτρέπει τη μεταφορά σε τρίτη χώρα βάσει συμφωνίας, εξαιρεί τους ασυνόδευτους ανηλίκους και προβλέπει κράτηση που μπορεί να φτάσει τους 24 μήνες, με δυνατότητα εξάμηνης παράτασης. Η ευρωπαϊκή εντολή επιστροφής θα κυκλοφορεί μέσω του Συστήματος Πληροφοριών Σένγκεν. Παράλληλα, σύμφωνα με το Euronews, η νέα ρύθμιση αποδυναμώνει την αυτόματη ανασταλτική ισχύ της προσφυγής κατά της απομάκρυνσης, αφήνοντας στα δικαστήρια να αποφασίζουν κατά περίπτωση (Euronews). Στο Κοινοβούλιο, ΕΛΚ και δεξιά πανηγύρισαν, ενώ Πράσινοι και Αριστερά μίλησαν για «κέντρα εξωχώριας κράτησης» και νομικές γκρίζες ζώνες (Greens/EFA).

Από πείραμα Μελόνι σε ευρωπαϊκό δόγμα

Η σημασία της επιστολής των 19 δεν είναι νομική, είναι πολιτική: αποδεικνύει ότι το ιταλο-αλβανικό πείραμα έγινε πλέον το κυρίαρχο ρεύμα. Η ιδέα ξεκίνησε ως δανική γραμμή και ιταλικό τεστ, και η Κομισιόν την μετέτρεψε σε θεσμική δυνατότητα (Commission). Σημαντικό είναι και ποιοι λείπουν: Γαλλία, Γερμανία και Ισπανία δεν υπέγραψαν τη συγκεκριμένη επιστολή, με τη Μαδρίτη να αμφισβητεί τη χρηματοδότηση και τον Μακρόν να χαρακτηρίζει τα κέντρα αναποτελεσματικά (DW).

Η επικράτησή του δεν ήρθε επειδή το μοντέλο απέδειξε ότι δουλεύει. Στην Αλβανία, οι πρώτες μεταφορές 73 ανθρώπων γύρισαν πίσω στην Ιταλία με δικαστικές αποφάσεις, και το κόστος ανά θέση υπολογίστηκε πάνω από 153.000 ευρώ, έναντι περίπου 21.000 σε κέντρο της Σικελίας (Euronews). Η Αυστραλία, το μόνο σύστημα που συνέπεσε με μείωση αφίξεων, έχει ξοδέψει πάνω από 12,1 δισ. δολάρια από το 2012 (Refugee Council of Australia).

Και εδώ είναι το κενό που κανείς δεν συμπληρώνει: μέχρι σήμερα καμία τρίτη χώρα δεν έχει δεσμευτεί δημόσια ότι θα φιλοξενήσει ευρωπαϊκό κέντρο. Ο επίτροπος Μπρούνερ αρνείται να κατονομάσει προορισμούς, και η ελληνική πλευρά μιλά για διαπραγματεύσεις με ανώνυμες αφρικανικές χώρες (AP). Η UNHCR δεν απορρίπτει κάθε σύστημα επιστροφών, αλλά θέτει όρους: πραγματική ευθύνη της τρίτης χώρας, πρόσβαση σε διαδικασία και εγγύηση κατά της αλυσιδωτής επαναπροώθησης (UNHCR).

Η κρίσιμη δυσκολία των επιστροφών δεν ήταν ποτέ πού θα κρατηθεί κάποιος, αλλά αν η χώρα καταγωγής θα τον δεχθεί πίσω. Τα κέντρα δεν λύνουν αυτό το πρόβλημα. Αυτό που μένει, λοιπόν, είναι ένα ερώτημα που η ψηφοφορία της 17ης Ιουνίου δεν απάντησε: τι ακριβώς αγοράζουν δεκαεννέα κυβερνήσεις, όταν επενδύουν δημόσιο χρήμα σε ένα εργαλείο που παντού όπου δοκιμάστηκε παρήγαγε ισχυρό μήνυμα και ελάχιστες επιστροφές;