+14.000 πτυχιούχοι στην Ευρώπη – οι αριθμοί πίσω από το brain gain

Το 2025 οι Έλληνες πτυχιούχοι ηλικίας 20-64 ετών που ζουν σε άλλη χώρα της ΕΕ ή της ΕΖΕΣ έφτασαν τους 128.500. Μέσα σε έναν μόνο χρόνο ο αριθμός αυξήθηκε κατά 13.900 άτομα, δηλαδή 12,1% (Greek Reporter). Το νέο αυτό υψηλό έρχεται σε ευθεία αντίθεση με το επίσημο αφήγημα ότι η Ελλάδα πέρασε σε «brain gain», δηλαδή σε καθαρή ανάκτηση του ανθρώπινου δυναμικού που έχασε στην κρίση.

Πριν από λίγες εβδομάδες, η έκθεση του ΟΟΣΑ έδειξε ότι οι επιστροφές Ελλήνων αυξάνονται από το 2021 και το 2023-2024 ξεπέρασαν τις αναχωρήσεις, με περίπου 98.000 επιστροφές έναντι 69.000 εξόδων (Capital). Το θετικό ισοζύγιο έγινε γρήγορα κυβερνητικός τίτλος επιτυχίας (To Brief). Το νέο στοιχείο δεν διαψεύδει ότι γυρίζουν άνθρωποι. Θέτει όμως ένα αυστηρό όριο στο πόσο μπορεί να πανηγυρίσει κανείς.

Γιατί ισχύουν ταυτόχρονα και τα δύο

Η φαινομενική αντίφαση λύνεται με μια διάκριση που κάνει όλη τη διαφορά: μετράμε δύο διαφορετικά πράγματα. Ο ΟΟΣΑ μετρά ροές, πόσοι μπαίνουν και βγαίνουν μέσα σε ένα διάστημα. Το νέο στοιχείο μετρά απόθεμα, πόσοι πτυχιούχοι βρίσκονται εγκατεστημένοι στην Ευρώπη σε μια δεδομένη στιγμή, όπως τους καταγράφουν οι έρευνες εργατικού δυναμικού των χωρών υποδοχής (Greece in Figures). Μπορεί λοιπόν να επιστρέφουν περισσότεροι απ' όσους φεύγουν και ταυτόχρονα να μεγαλώνει η δεξαμενή των Ελλήνων πτυχιούχων που δουλεύουν έξω.

Ο πιο ακριβής όρος είναι brain circulation: κυκλοφορία δεξιοτήτων, όχι οριστική αναστροφή. Και μέσα σε αυτή την κυκλοφορία, η Ελλάδα χάνει συστηματικά τα ψηλότερα προσόντα. Από τους 30.300 επιπλέον Έλληνες που βρέθηκαν στην Ευρώπη το 2025, σχεδόν όλοι είχαν μέση ή ανώτατη εκπαίδευση, με τους πτυχιούχους να αποτελούν το μεγαλύτερο κομμάτι της αύξησης (Greek Reporter).

Ποιο νούμερο εξηγεί τη φυγή

Η ανεργία, που υποχωρεί, δεν εξηγεί γιατί φεύγει ένας πτυχιούχος. Δείχνει μόνο αν υπάρχει δουλειά, όχι αν η δουλειά αγοράζει αξιοπρεπή ζωή. Και εδώ τα νούμερα είναι σκληρά: το 2025 η Ελλάδα είχε το χαμηλότερο ποσοστό απασχόλησης πρόσφατων αποφοίτων σε όλη την ΕΕ, μόλις 62,4%, όταν ο μέσος όρος για πτυχιούχους τριτοβάθμιας ήταν 87,0% (Eurostat). Οι ίδιοι οι Έλληνες πτυχιούχοι στο εξωτερικό εμφανίζουν απασχόληση 85,9% (Greece in Figures). Η ενιαία αγορά τους απορροφά, η ελληνική αγορά τους δυσκολεύεται.

Μετά έρχεται ο μισθός. Η Ελλάδα είχε το 2024 τη δεύτερη χαμηλότερη διάμεση αμοιβή πλήρους απασχόλησης στην ΕΕ, στο 59,1% του ευρωπαϊκού μέσου όρου, ενώ το ενοίκιο απορροφά 35,5% του διαθέσιμου εισοδήματος, το υψηλότερο ποσοστό στην Ένωση (To Vima). Χειρότερα, οι πραγματικοί μισθοί (μετά τον πληθωρισμό) βρίσκονται 21,2% κάτω από το 2010 (OT). Το πρόβλημα βαθαίνει επειδή ο μεγαλύτερος εργοδότης της χώρας είναι η εστίαση και ο τουρισμός, κλάδοι με τις μικρότερες ωριαίες αποδοχές στην ΕΕ, όπου ένα πτυχίο σπάνια αξιοποιείται (data.europa.eu, Al Jazeera).

Οι υλικοί κερδισμένοι είναι σαφείς: οι οικονομίες υποδοχής, που παραλαμβάνουν έτοιμους εργαζόμενους χωρίς να πλήρωσαν την εκπαίδευσή τους, και όσοι βρίσκουν έξω την καριέρα που δεν υπάρχει εδώ. Χαμένοι είναι η ελληνική φορολογική βάση, το ασφαλιστικό και οι επιχειρήσεις που ψάχνουν μηχανικούς, γιατρούς και ειδικούς δεδομένων. Η χώρα πληρώνει για να μορφώσει ανθρώπους που στη συνέχεια φορολογούνται, ασφαλίζονται και ξοδεύουν σε άλλη οικονομία.

Το κρίσιμο κενό παραμένει: δεν υπάρχουν δημόσια στοιχεία για το αν οι επιστρέφοντες μένουν, με τι μισθό και σε ποιες θέσεις. Χωρίς αυτά, η κυβέρνηση μπορεί να πιστωθεί καθαρή επιστροφή πληθυσμού, αλλά όχι επιστροφή του μυαλού. Και όσο ο κατάλογος των 128.500 μεγαλώνει κατά δεκατέσσερις χιλιάδες τον χρόνο, το «brain gain» παραμένει τίτλος που αναζητά τα δεδομένα να τον στηρίξουν.