Το «brain gain» δεν περνά το τεστ των γιατρών

Στις 3 Ιουλίου, η κυβέρνηση παρουσίασε μια μελέτη του ΟΟΣΑ για τους Έλληνες του εξωτερικού ως απόδειξη brain gain, ότι δηλαδή η μεγάλη φυγή της κρίσης αλλάζει φορά και η χώρα κερδίζει πίσω εξειδικευμένο δυναμικό. Το πρόβλημα είναι ότι οι γιατροί συνεχίζουν να φεύγουν. Και εκεί, τα ίδια τα νούμερα δεν συμφωνούν με τον τίτλο.

Πρώτα τα βασικά. Η μελέτη «OECD Diaspora Review: Greece» παρουσιάστηκε σε εκδήλωση με τη σφραγίδα της κυβέρνησης, με τοποθετήσεις από τον υπουργό Επικρατείας Άκη Σκέρτσο, την υπουργό Εργασίας Νίκη Κεραμέως και τον υφυπουργό Εξωτερικών Γιάννη Λοβέρδο (OT). Τα headline νούμερα: από το 2021 αυξάνονται οι επιστροφές, το 2023 το ισοζύγιο γύρισε θετικό, και στη διετία 2023-2024 καταγράφηκαν περίπου 98.000 επιστροφές έναντι 69.000 αναχωρήσεων, καθαρό όφελος περίπου 29.000 ατόμων (Flash). Σε βάθος δεκαπενταετίας, από τους περίπου 773.000 Έλληνες που έφυγαν έχουν επιστρέψει περίπου 473.000, το «6 στους 10» που κυκλοφόρησε ως σύνθημα (Proto Thema). Αυτή η τάση μπήκε ήδη σε φάση δοκιμής όταν την καλύψαμε (To Brief).

Τι μετράει πραγματικά η μελέτη

Η έκθεση μετρά μεταναστευτικές ροές και αποθέματα πληθυσμού: πόσοι φεύγουν, πόσοι γυρίζουν, πού βρίσκονται. Αυτό δεν είναι το ίδιο με το brain gain. Ο ΟΟΣΑ μιλά προσεκτικά για μετάβαση «from brain drain to skills circulation», δηλαδή για πιο κυκλική κινητικότητα ανθρώπων και γνώσης, όχι για καθαρή απογραφή κερδισμένων επιστημόνων (OECD Social). Για να αποδειχθεί brain gain χρειάζονται στοιχεία ανά ειδικότητα, μισθό, τύπο απασχόλησης και διάρκεια παραμονής, στοιχεία που η δημόσια μελέτη δεν δίνει.

Υπάρχει και ένα δεύτερο, πιο τεχνικό αγκάθι. Οι αριθμοί μετά το 2021 αναφέρονται ρητά ως «estimated inflows», εκτιμήσεις βασισμένες σε μοντέλα και σε στατιστικές των χωρών προορισμού (κυρίως γερμανικές), όχι πλήρης καταμέτρηση (Parapolitika). Δεν εντοπίστηκε δημόσια τεχνική σημείωση με τις υποθέσεις και τα περιθώρια λάθους. Η τάση φαίνεται αληθινή, αλλά τα πιο πρόσφατα νούμερα δεν είναι «σκληρή απογραφή».

Οι γιατροί δείχνουν το αντίθετο

Εδώ βρίσκεται η πιο καθαρή αντίφαση. Ενώ το γενικό ισοζύγιο γυρίζει θετικό, ένας κλάδος υψηλής ειδίκευσης κινείται προς την έξοδο. Στοιχεία που αποδίδονται στον Ιατρικό Σύλλογο Αθηνών δείχνουν ότι την περίοδο 2020-2025 πάνω από 5.400 γιατροί αναζήτησαν διέξοδο στο εξωτερικό, με 1.047 πιστοποιητικά εξόδου το 2024 και 968 το 2025 (tanea.gr, pelop.gr). Και δεν φεύγουν πρωτόβγαλτοι: 649 από τους 1.047 το 2024 ήταν ήδη ειδικευμένοι, δηλαδή ώριμο ανθρώπινο κεφάλαιο που κόστισε στη χώρα να εκπαιδευτεί. Πρώτοι προορισμοί, Αγγλία και Κύπρος.

Το ΕΣΥ δεν αναπληρώνει την απώλεια. Στο επτάμηνο Ιανουαρίου-Ιουλίου 2025 έγιναν 307 προσλήψεις έναντι 364 αποχωρήσεων, αρνητικό ισοζύγιο 57 γιατρών (ot.gr, topontiki.gr). Οι γιατροί έχουν μεταφέρσιμα προσόντα και συγκρίνουν άμεσα μισθούς και συνθήκες, γι' αυτό αντιδρούν πιο γρήγορα από τον μέσο εργαζόμενο. Όταν ένας τέτοιος κλάδος αιμορραγεί ενώ ο γενικός δείκτης βελτιώνεται, το άθροισμα κρύβει επιλεκτική διαρροή εκεί ακριβώς που το ανθρώπινο κεφάλαιο είναι πιο ακριβό.

Το κενό που κρίνει τα πάντα

Ακόμα κι αν αφήσουμε τους γιατρούς, μένει ένα ερώτημα που η μελέτη δεν απαντά: τι δουλειές βρίσκουν όσοι γυρίζουν. Δεν υπάρχει δημόσια εικόνα για μισθούς, πλήρη ή μερική απασχόληση, αντιστοίχιση δεξιοτήτων με θέση, ούτε για το αν μένουν πέντε χρόνια ή ξαναφεύγουν. Το κενό μετράει διπλά όταν η ανάπτυξη και η πτώση της ανεργίας δεν έχουν μεταφραστεί σε ουσιαστική βελτίωση των πραγματικών μισθών (To Brief), ενώ το κόστος στέγασης τρώει ό,τι μένει από το διαθέσιμο εισόδημα (To Brief). Το «γύρισαν» δεν σημαίνει «ρίζωσαν».

Η κυβέρνηση κερδίζει πρώτη το πολιτικό κεφάλαιο της αντιστροφής, μια πληγή της κρίσης που γίνεται δείκτης επιτυχίας. Η οικονομία θα κερδίσει μόνο αν η επιστροφή αποδειχθεί σταθερή, ποιοτική και αρκετά μεγάλη ώστε να αλλάξει μισθούς, παραγωγικότητα και τη στελέχωση του ΕΣΥ. Μέχρι να υπάρξουν τα στοιχεία που λείπουν, το «brain gain» είναι ένα αφήγημα που στηρίζεται σε δείκτη ροής και το διαψεύδει ο πρώτος κλάδος που ελέγχεις.