Ζέστη 2026: πώς μετρήθηκαν οι νεκροί του κλίματος

Το καλοκαίρι του 2026 η ζέστη συνδέθηκε με περίπου 50.000 θανάτους σε 854 ευρωπαϊκές πόλεις, και σχεδόν οι δύο στους τρεις αποδίδονται στην ανθρωπογενή θέρμανση, σύμφωνα με εκτίμηση του Imperial College London και της London School of Hygiene & Tropical Medicine (εργασία). Η μελέτη, που έχει γίνει δεκτή για δημοσίευση στο Nature Health (in.gr), δεν μετρά πιστοποιητικά θανάτου. Ξαναπαίζει το ίδιο καλοκαίρι με χαμηλότερο θερμόμετρο, και αυτό το πείραμα δείχνει πόσα χρωστάμε στο κλίμα.

Η εργασία, με επικεφαλής συγγραφέα την Clair Barnes, καλύπτει το διάστημα 1 Ιουνίου έως 31 Αυγούστου σε πόλεις της ΕΕ, του Ηνωμένου Βασιλείου, της Νορβηγίας και της Ελβετίας (LSHTM). Οι πόλεις αυτές έχουν περίπου 173 εκατομμύρια κατοίκους, το 40% του πληθυσμού των 30 χωρών, ενώ η ύπαιθρος και η ζέστη του Μαΐου μένουν απέξω (εργασία). Ο αριθμός δεν πολλαπλασιάζεται για να βγει ευρωπαϊκό σύνολο.

Ένα καλοκαίρι, δύο εκδοχές

Σχεδόν κανένα πιστοποιητικό δεν γράφει «ζέστη». Για να αποβάλει θερμότητα, το σώμα στέλνει περισσότερο αίμα στο δέρμα και ιδρώνει· η καρδιά καταπονείται, χάνονται νερό και άλατα, και μια καρδιακή ή νεφρική πάθηση μπορεί να αποβεί μοιραία χωρίς διάγνωση θερμοπληξίας (ΠΟΥ). Οι ερευνητές λοιπόν δεν ψάχνουν ονόματα αλλά καμπύλες: από παλαιότερα δεδομένα ξέρουν πόσο ανεβαίνει η θνησιμότητα σε κάθε πόλη και ηλικιακή ομάδα όσο ανεβαίνει η θερμοκρασία, και εφαρμόζουν τη σχέση αυτή στο θερμόμετρο και στον πληθυσμό του 2026 (AP).

Θυμίζει τον λογαριασμό του ρεύματος. Δεν σου λέει ποιες κιλοβατώρες έκαψε ο καύσωνας, αλλά αν ξέρεις πώς αντιδρά η κατανάλωσή σου στη ζέστη, υπολογίζεις την επιπλέον.

Το δεύτερο βήμα είναι το πιο κομψό. Η ομάδα υπολόγισε τη θνησιμότητα δύο φορές για τους ίδιους ανθρώπους, με τις ίδιες καμπύλες κινδύνου: μία με τις θερμοκρασίες που καταγράφηκαν και μία με ένα υποθετικό καλοκαίρι από το οποίο αφαιρέθηκε η εκτιμώμενη ανθρωπογενής θέρμανση (εργασία). Η διαφορά βγαίνει περίπου 32.600 θάνατοι, το 65% του συνόλου, με εύρος αβεβαιότητας από 53% έως 73%: όχι ταυτοποιημένα πρόσωπα, αλλά η απόσταση ανάμεσα σε δύο εκδοχές του ίδιου καλοκαιριού (LSHTM). Και αυτή η απόσταση μεγαλώνει. Μια παράλληλη μελέτη για τα καλοκαίρια από το 2000 βρήκε ότι το μερίδιο της ανθρωπογενούς θέρμανσης ήταν τότε περίπου 40% και ξεπέρασε τα δύο τρίτα το 2025 (ιστορική μελέτη).

Ποιοι πλήρωσαν, και πόσο σίγουροι είμαστε

Η επιβάρυνση δεν μοιράστηκε ομοιόμορφα. Σχεδόν το ένα τρίτο έπεσε σε ένα μόνο δεκαπενθήμερο, από τις 17 Ιουνίου έως την 1η Ιουλίου, όταν οι θερμοκρασίες ξεπερνούσαν κατά περισσότερο από 5°C τον μέσο όρο 1991-2020 (εργασία). Οι άνω των 85 συγκεντρώνουν περίπου το 45% των θανάτων, αν και περίπου 6.000 ήταν κάτω των 65 (LSHTM).

Σε απόλυτους αριθμούς προηγούνται οι πόλεις της Ιταλίας με πάνω από 13.000 θανάτους, και ακολουθούν η Γαλλία και η Ισπανία (εργασία). Η κατάταξη αυτή λέει κάτι και για το δείγμα: όσο περισσότερους κατοίκους πόλεων μετρά μια χώρα, τόσο μεγαλύτερος βγαίνει ο αριθμός της.

Στην ίδια σειρά πόλεων, κανένα καλοκαίρι από το 2000 δεν έφτασε το 2026: η εκτίμηση για το 2022 ήταν περίπου 29.500 θάνατοι και για το 2003 περίπου 28.500, και η πρωτιά μένει ακόμη κι όταν το 2026 ξαναμετριέται με τις παλαιότερες παραδοχές της σειράς (εργασία). Ένα ερώτημα μένει εκτός λογαριασμού: πόσο συνέβαλε το Ελ Νίνιο, που αναμένεται να ενταθεί ως τον Δεκέμβριο (To Brief). Η μελέτη δεν υπολογίζει τη συμβολή του.

Η μεγαλύτερη αβεβαιότητα κρύβεται στις ίδιες τις καμπύλες. Προέρχονται από 232 πόλεις της περιόδου 2000-2019 και εφαρμόζονται σε 854 πόλεις του 2026, οπότε ο λογαριασμός ισχύει όσο η σημερινή ευαλωτότητα μοιάζει με την τότε (εργασία), ενώ και η θερμοκρασία που ορίζεται ως «ακίνδυνη» βάση μετακινεί το αποτέλεσμα (SMC España). Ο έλεγχος από έξω πάντως είναι ενθαρρυντικός: ο επικεφαλής ιατρός του EuroMOMO, του δικτύου που παρακολουθεί τη θνησιμότητα στην Ευρώπη, βρίσκει τη γενική εικόνα συμβατή με τα δεδομένα του (CNN).

Η έρευνα μετρά το πρόβλημα, δεν δοκιμάζει λύσεις. Οι οδηγίες του ΠΟΥ για την Ευρώπη ζητούν κάθε προειδοποίηση καύσωνα να ενεργοποιεί επικοινωνία με ανθρώπους υψηλού κινδύνου, προσβάσιμους δροσερούς χώρους και ετοιμότητα στις υπηρεσίες υγείας (ΠΟΥ Ευρώπης). Σε ανασκόπηση 15 μελετών για τέτοια συστήματα, οι έξι κατέγραψαν λιγότερους θανάτους μετά την εφαρμογή τους (ανασκόπηση). Η σκίαση και τα δροσερότερα σπίτια θέλουν χρόνια· ένα τηλεφώνημα σε όσους κινδυνεύουν θέλει μόνο μια λίστα.

Στις ευρωπαϊκές πόλεις, η κλιματική αλλαγή δεν είναι πια το φόντο των θανάτων από τη ζέστη αλλά ο παράγοντας πίσω από τους περισσότερους. Το θερμόμετρο δεν το ελέγχουμε από χρονιά σε χρονιά· το αν κάποιος θα χτυπήσει την πόρτα ενός ηλικιωμένου που ζει μόνος, το ελέγχουμε.