Ο Βούτσιτς παραιτείται από πρόεδρος, όχι από την εξουσία

Ο Αλεξάνταρ Βούτσιτς ανακοίνωσε ότι θα παραιτηθεί «μέσα σε λίγες εβδομάδες» και θα προκηρύξει πρόωρες προεδρικές και βουλευτικές εκλογές, έπειτα από 19 μήνες φοιτητικών και αντικυβερνητικών κινητοποιήσεων (AP). Διαβάζεται εύκολα ως υποχώρηση. Δεν είναι. Το επιβεβαιωμένο θεσμικό γεγονός είναι ότι το Σύνταγμα της Σερβίας του κλείνει μόνο μία πόρτα, την τρίτη προεδρική θητεία. Όλες οι άλλες παραμένουν ανοιχτές.

Το σερβικό κείμενο ορίζει πενταετή προεδρική θητεία και προβλέπει ότι «το ίδιο πρόσωπο μπορεί να εκλεγεί Πρόεδρος της Δημοκρατίας το πολύ δύο φορές» (Refworld). Η δεύτερη θητεία του Βούτσιτς λήγει ούτως ή άλλως στα τέλη της άνοιξης του 2027 (Al Jazeera). Το όριο όμως αφορά την προεδρία, όχι την κατοχή άλλου αξιώματος. Εκεί ξεκλειδώνει η όλη κίνηση.

Πρόεδρος, πρωθυπουργός και η διαφορά που μετράει

Η Σερβία είναι κοινοβουλευτική δημοκρατία. Ο πρόεδρος εκλέγεται άμεσα και εκπροσωπεί το κράτος, αλλά η καθημερινή εκτελεστική εξουσία ανήκει στην κυβέρνηση και τον πρωθυπουργό, που εκλέγεται από τη Βουλή (ecoi/Freedom House). Στα χαρτιά, ο πρόεδρος είναι ο πιο αδύναμος από τους δύο. Στην πράξη, ο Βούτσιτς κυβέρνησε ως κυρίαρχος πόλος ισχύος μέσω του ελέγχου του κόμματός του, του Σερβικού Προοδευτικού Κόμματος (SNS), και της κοινοβουλευτικής πλειοψηφίας. Το ίδιο πρόσωπο έχει ήδη κάνει αυτή τη διαδρομή: ήταν πρωθυπουργός από το 2014 έως το 2017, πριν μετακινηθεί στην προεδρία (Vreme).

Αυτό κάνει το σενάριο «παραίτηση από πρόεδρος, επιστροφή ως πρωθυπουργός» θεσμικά απολύτως νόμιμο και πολιτικά εύλογο. Με μια κρίσιμη επιφύλαξη: μέχρι τώρα υπάρχει δήλωση πρόθεσης σε συγκέντρωση, όχι κατατεθειμένη παραίτηση, ούτε δηλωμένη υποψηφιότητα για την πρωθυπουργία (RFE/RL). Είναι ανάλυση που στηρίζεται στο θεσμικό πλαίσιο και στο προηγούμενο, όχι ανακοινωμένο σχέδιο. Αν η παραίτηση γίνει επίσημη, ο ίδιος έχει περιγράψει τον μηχανισμό: εκλογές εντός 90 ημερών, με τις αρμοδιότητες να περνούν προσωρινά στην πρόεδρο της Εθνοσυνέλευσης (Tanjug).

Γιατί τώρα και όχι το 2027

Η λογική της πρόωρης κάλπης είναι να διαλέξει ο Βούτσιτς ο ίδιος τον χρόνο. Το SNS δεν έχει καταρρεύσει οργανωτικά, ενώ οι φοιτητές, αν και κρατούν την υψηλότερη κοινωνική νομιμοποίηση, δυσκολεύονται να μετατρέψουν τη μαζική κινητοποίηση σε ενιαίο ψηφοδέλτιο και κρατούν σκόπιμη απόσταση από τα κόμματα (NIN). Στις τοπικές εκλογές της άνοιξης το SNS κέρδισε, αλλά με οριακές διαφορές σε αρκετές περιπτώσεις (DW). Η μάχη μετατοπίζεται από το ερώτημα «ποιος φταίει για το Νόβι Σαντ» στο «ποιος μπορεί να κυβερνήσει αύριο», όπου ο κομματικός μηχανισμός υπερέχει. Το ρίσκο για τον ίδιο: αν το κίνημα αποκτήσει κοινό ψηφοδέλτιο, η πρόωρη κάλπη γίνεται επιταχυντής απονομιμοποίησης αντί για επανανομιμοποίηση.

Αξίζει να θυμηθεί κανείς από πού ξεκίνησαν όλα. Την 1η Νοεμβρίου 2024 κατέρρευσε το στέγαστρο από οπλισμένο σκυρόδεμα στον μόλις ανακαινισμένο σιδηροδρομικό σταθμό του Νόβι Σαντ, σκοτώνοντας 16 ανθρώπους (NIN). Δεν επρόκειτο για ένα εγκαταλελειμμένο κτίριο. Ο σταθμός ήταν κομμάτι του σιδηροδρομικού άξονα Βελιγράδι-Βουδαπέστη, με βασικό ανάδοχο το κινεζικό consortium CRIC-CCCC και χρηματοδότηση μέσω διακρατικής συμφωνίας αντί για δημόσιο διαγωνισμό, κάτι που επέτρεψε περιορισμένη δημοσιοποίηση των κρίσιμων συμβάσεων (Support4Partnership).

Έτσι μια τραγωδία υποδομών έγινε κρίση λογοδοσίας. Το κεντρικό αίτημα των φοιτητών δεν ήταν «εκλογές τώρα», αλλά δημοσιοποίηση των συμβάσεων, των τεχνικών εγγράφων και της αλυσίδας ευθύνης για το ποιος σχεδίασε, κατασκεύασε και υπέγραψε την επαναλειτουργία του σταθμού (Journal of Democracy). Το σύνθημα ήταν «η διαφθορά σκοτώνει» (BBC). Οι διώξεις κατά 13 προσώπων, μεταξύ τους ο πρώην υπουργός Υποδομών Γκόραν Βέσιτς, ασκήθηκαν στα τέλη Δεκεμβρίου 2024, αλλά το κατηγορητήριο επέστρεψε τον Απρίλιο 2025 για συμπλήρωση, δείγμα ότι η δικαστική εκκρεμότητα τροφοδοτεί ακόμη τον θυμό (European Western Balkans).

Τι σημαίνει για την Αθήνα

Αυτό το εσωτερικό ρήγμα δεν μένει στο Βελιγράδι. Η ελληνική θέση δεν αφορά συμπάθεια προς τον Βούτσιτς, αλλά τη βαλκανική ισορροπία: κρίση στη Σερβία μεταφέρεται σχεδόν αυτόματα στο Κόσοβο και από εκεί σε όλη τη ζώνη Αλβανίας και Βόρειας Μακεδονίας. Η Ελλάδα παραμένει μία από τις πέντε χώρες της ΕΕ που δεν αναγνωρίζουν το Κόσοβο, θέση που της δίνει αξία ως συνομιλητής του Βελιγραδίου αλλά και περιορισμό απέναντι στα ευρωπαϊκά κριτήρια (MFA Greece). Το πιο ευαίσθητο σημείο είναι ότι η Σερβία είναι το βασικό προγεφύρωμα της Κίνας στα Δυτικά Βαλκάνια (ECFR). Η διάσταση αυτή μετράει ακριβώς επειδή η οριστικοποίηση κινεζικών εξοπλισμών από το Βελιγράδι έχει ήδη μετατρέψει την επιρροή του Πεκίνου από ανησυχία σε επιχειρησιακή πραγματικότητα (To Brief).

Το ανοιχτό ερώτημα δεν είναι αν ο Βούτσιτς φεύγει. Είναι αν αλλάζει καρέκλα κρατώντας τον ίδιο έλεγχο, και αν οι επόμενες κάλπες θα κριθούν αξιόπιστες ή απλώς διαδικαστικές, με τη Δύση να ζυγίζει για άλλη μια φορά τα δημοκρατικά κριτήρια απέναντι στην προβλέψιμη σταθερότητα.