Ο Βούτσιτς παραιτείται – το φοιτητικό κίνημα κατεβαίνει χωρίς αρχηγό

Την εξαγγελία του Αλεξάνταρ Βούτσιτς για παραίτηση και πρόωρες εκλογές την περιγράψαμε ήδη ως στρατηγικό ελιγμό παραμονής στην εξουσία, όχι ως αποχώρηση (To Brief). Αυτό που θα κρίνει αν ο ελιγμός πετύχει είναι δύο πιέσεις που μεγαλώνουν ταυτόχρονα: ένα φοιτητικό κίνημα χωρίς αρχηγό που ετοιμάζεται να κατέβει μόνο του στην κάλπη, και η απώλεια του συμμάχου που κάλυπτε το Βελιγράδι μέσα στην ΕΕ.

Πρώτα η μηχανική του ελιγμού, γιατί εκεί κρύβεται όλο το νόημα. Ο Βούτσιτς ανακοίνωσε ότι θα παραιτηθεί «σε λίγες εβδομάδες», αλλά μέχρι σήμερα δεν έχει καταθέσει καμία έγγραφη παραίτηση. Υπάρχει μόνο δήλωση πρόθεσης (HRT). Η διάκριση μετράει, γιατί η προεδρική θητεία λήγει μόνο όταν η παραίτηση φτάσει γραπτώς στην Εθνοσυνέλευση. Από εκείνη τη στιγμή αναλαμβάνει προσωρινά η πρόεδρος της Βουλής Άνα Μπρνάμπιτς, στενή του σύμμαχος. Και οι εκλογές πρέπει να γίνουν εντός τριμήνου (021.rs). Ουσιαστικά ο ίδιος κρατά το χρονόμετρο: επιλέγει πότε πέφτει, ποιος κρατά τα κλειδιά στο ενδιάμεσο και πότε ανοίγει η κάλπη. Ο στόχος είναι να παρακάμψει το όριο των δύο θητειών, που τον έβγαζε από το προεδρικό αξίωμα το 2027, και να μεταφέρει το κέντρο βάρους στην πρωθυπουργία. Δεν αποσύρεται καν από την εκλογική μάχη: ανακοίνωσε λίστα και δήλωσε ότι θα βοηθήσει προσωπικά το κυβερνών Σερβικό Προοδευτικό Κόμμα (SNS) να κερδίσει ξανά (RFE/RL).

Το κίνημα χωρίς αρχηγό

Εδώ μπαίνει η μεταβλητή που χαλάει τον σχεδιασμό. Το φοιτητικό κίνημα γεννήθηκε από την κατάρρευση του στεγάστρου στον σιδηροδρομικό σταθμό του Νόβι Σαντ την 1η Νοεμβρίου 2024, με 16 νεκρούς (NIN). Δεν έμεινε όμως στη διαμαρτυρία δρόμου. Οργανώνεται μέσω plenums, γενικών συνελεύσεων όπου τα πάντα αποφασίζονται με ψηφοφορία, από το πότε θα γίνει κινητοποίηση μέχρι το ποιος μιλά στα ΜΜΕ. Και σχεδιάζει αυτόνομη εκλογική κάθοδο: λίστα προσώπων χωρίς κομματικά στελέχη, ούτε της κυβέρνησης ούτε της παλιάς αντιπολίτευσης (021.rs).

Αυτή η οριζόντια, ανώνυμη δομή είναι ταυτόχρονα η δύναμη και η αδυναμία τους. Δύναμη, γιατί ένα κίνημα χωρίς ηγέτη δεν καταστέλλεται στοχευμένα και δεν εξαγοράζεται. Αδυναμία, γιατί χωρίς τοπικές δομές, υποψηφίους και εκλογικούς αντιπροσώπους, η κοινωνική νομιμοποίηση δύσκολα μεταφράζεται σε ψήφους. Και υπάρχει και η παγίδα του κατακερματισμού: αν η αντιπολίτευση κατέβει σε πολλές χωριστές λίστες, ο κίνδυνος να μείνουν κόμματα κάτω από το όριο εισόδου τελικά ευνοεί τον SNS (Nova).

Η δεύτερη πίεση έρχεται από τις Βρυξέλλες

Η επίτροπος Διεύρυνσης Μάρτα Κος προειδοποίησε ότι η Κομισιόν εξετάζει αν η Σερβία εξακολουθεί να δικαιούται περίπου 1,5 δισ. ευρώ κοινοτικών πόρων, επικαλούμενη τη Δικαιοσύνη, την καταστολή διαδηλώσεων και τις παρεμβάσεις στα ΜΜΕ (Euronews). Τελεσίδικο «πάγωμα» πάντως δεν υπάρχει. Εκπρόσωπος της Κομισιόν διευκρίνισε ότι δεν λήφθηκε επίσημη απόφαση αναστολής (BTA). Πρόκειται όμως για χρήματα εξ ορισμού αιρετά: ο Μηχανισμός για τα Δυτικά Βαλκάνια συνδέει ρητά κάθε εκταμίευση με λειτουργία δημοκρατικών θεσμών και κράτος δικαίου (EUR-Lex).

Αυτή η θηλιά σφίγγει περισσότερο τώρα, γιατί ο Βούτσιτς έχασε τον άνθρωπο που τον κάλυπτε. Ο Βίκτορ Όρμπαν ήταν ο φιλικός παίκτης του Βελιγραδίου στο τραπέζι του Συμβουλίου, εκείνος που στήριζε σταθερά τη σερβική ενταξιακή πορεία. Μετά την εκλογική του ήττα, η Ουγγαρία δεν λειτουργεί πια ως ασπίδα (To Brief). Χωρίς υπερβολές, όμως: οι επικριτικές εκθέσεις της Κομισιόν και τα σκληρά ψηφίσματα του Ευρωκοινοβουλίου περνούσαν ήδη παρά τη γραμμή Όρμπαν (European Parliament). Ο Βούτσιτς χάνει ένα χρήσιμο κανάλι κάλυψης, όχι όλη του την προστασία.

Το πραγματικό διακύβευμα είναι αν ο ελιγμός θα δουλέψει, όπως δουλεύει διαχρονικά στα υβριδικά καθεστώτα της περιοχής: ο ηγέτης κρατά τον χρόνο, η αντιπολίτευση μένει διαιρεμένη, οι ξένοι επιλέγουν «σταθερότητα πρώτα» (Frontiers). Σπάει σε μία μόνο περίπτωση: όταν ένα αυθόρμητο κίνημα αποκτά δική του εκλογική και τοπική υποδομή. Το ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι αν ο Βούτσιτς θα παραιτηθεί. Είναι αν μια οργάνωση χωρίς αρχηγό μπορεί να γκρεμίσει ένα σύστημα εξουσίας χτισμένο ακριβώς για να αντέχει στους αρχηγούς.