Η Βοσνία απέλασε Σέρβους διπλωμάτες για τιμές σε γενοκτόνο

Ένα στρατιωτικό άγημα, μια στρατιωτική ορχήστρα και τρεις τιμητικές ομοβροντίες, για έναν άνθρωπο που εξέτιε ισόβια για γενοκτονία. Στις 7 Σεπτεμβρίου η Σερβία έθαψε στο Βελιγράδι τον Ράτκο Μλάντιτς, τον πρώην στρατιωτικό ηγέτη των Σέρβων της Βοσνίας που καταδικάστηκε για τη σφαγή της Σρεμπρένιτσα: ο Πατριάρχης Πορφύριος τέλεσε την εξόδιο ακολουθία στον ναό του Αγίου Λουκά και το φέρετρο μεταφέρθηκε στο νεκροταφείο Τοπτσίντερ. Οι παρευρισκόμενοι εκτιμήθηκαν σε περίπου 16.000 (The Guardian, Vreme), ανάμεσά τους έξι υπουργοί της σερβικής κυβέρνησης και ο ηγέτης των Σέρβων της Βοσνίας Μίλοραντ Ντόντικ, ενώ ο πρόεδρος Αλεξάνταρ Βούτσιτς απουσίαζε (BBC Serbian).

Αυτή η κρατική σκηνοθεσία είναι που πυροδότησε τη ρήξη. Το Βελιγράδι επιμένει ότι επρόκειτο για οικογενειακή ταφή, με το κράτος να εγγυάται απλώς «ασφάλεια και αξιοπρέπεια», όμως ο υπουργός Δικαιοσύνης Νέναντ Βούγιτς είχε ανακοινώσει ήδη από τα τέλη Αυγούστου ότι ο Μλάντιτς θα λάβει τις κρατικές και στρατιωτικές τιμές που «του ανήκουν» (N1). Σε συνέχεια της επιστροφής της σορού από τη Χάγη με κυβερνητικό αεροσκάφος (To Brief), αυτή η απόσταση ανάμεσα στην «οικογενειακή» εκδοχή και στην εικόνα που είδαν οι γείτονες μετατράπηκε μέσα σε δύο ημέρες σε διπλωματική κρίση που αγγίζει τον δρόμο της Σερβίας προς την ΕΕ.

Η πρώτη απάντηση ήρθε από το Σαράγεβο. Στις 8 Σεπτεμβρίου ο Βόσνιος υπουργός Εξωτερικών Ελμεντίν Κονάκοβιτς κήρυξε ανεπιθύμητους τον στρατιωτικό ακόλουθο Μίλαν Ντουλάνοβιτς και έναν σύμβουλο της σερβικής υπηρεσίας πληροφοριών (BIA) με το επώνυμο Μαξίμοβιτς, δίνοντάς τους 48 ώρες να εγκαταλείψουν τη χώρα (Reuters, RFE/RL). Ο χαρακτηρισμός «persona non grata» σημαίνει, βάσει της Σύμβασης της Βιέννης, ότι το κράτος υποδοχής παύει να αποδέχεται έναν διπλωμάτη. Το Σαράγεβο δεν διευκρίνισε γιατί επέλεξε ειδικά αυτούς τους δύο· η απέλαση λειτούργησε ως αντίποινο για τη συνολική κρατική εμπλοκή, όχι για τεκμηριωμένη παρουσία τους στην κηδεία.

Η πιο ουσιαστική κίνηση όμως ήταν άλλη. Την ίδια ημέρα το Σαράγεβο απέσυρε τη συναίνεσή του από μια Κοινή Διακήρυξη καλής γειτονίας και περιφερειακής συνεργασίας που επρόκειτο να υπογραφεί στο Μαυροβούνιο την 1η Οκτωβρίου, και προανήγγειλε δραστική μείωση του προσωπικού της πρεσβείας του στο Βελιγράδι (Reuters, TRT World). Και εδώ η κρίση ακουμπά κατευθείαν ένα ενταξιακό κριτήριο: οι σχέσεις καλής γειτονίας, η συμφιλίωση και η «καμία εξύμνηση καταδικασμένων εγκληματιών πολέμου» είναι ρητοί όροι που έχει θέσει η ΕΕ για την ένταξη της Σερβίας (Συμβούλιο της ΕΕ).

Και ο όρος αυτός έχει δόντια. Η Σερβία έχει ανοίξει 22 από τα 35 ενταξιακά κεφάλαια, που πλέον ομαδοποιούνται σε θεματικά «συμπλέγματα»· κανένα νέο σύμπλεγμα δεν έχει ανοίξει από τον Δεκέμβριο του 2021 (Ευρωπαϊκή Επιτροπή). Κάθε άνοιγμα ή κλείσιμο απαιτεί ομοφωνία των κρατών-μελών, οπότε αρκεί ένα να αρνηθεί για να παγώσει η διαδικασία· ήδη τον Ιούλιο οκτώ κράτη-μέλη είχαν αντιταχθεί στο άνοιγμα του επόμενου συμπλέγματος (Euronews).

Η αντίδραση δεν έμεινε στα Βαλκάνια. Στις 8 Σεπτεμβρίου, την ημέρα των απελάσεων, το βρετανικό υπουργείο Εξωτερικών κάλεσε τον Σέρβο επιτετραμμένο: η ειδική απεσταλμένη για τα Δυτικά Βαλκάνια Κάρεν Πιρς επέδωσε διάβημα, τονίζοντας ότι η Σερβία οφείλει να σέβεται τις αποφάσεις του Διεθνούς Ποινικού Δικαστηρίου για την πρώην Γιουγκοσλαβία (βρετανικό ΥΠΕΞ, DW). Η κλήση ενός επιτετραμμένου, του προσωρινού επικεφαλής μιας αποστολής, είναι επίσημη διαμαρτυρία, ένα σκαλί κάτω από την απέλαση.

Από τις Βρυξέλλες, η πρόεδρος της Κομισιόν Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν και ο πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Αντόνιο Κόστα χαρακτήρισαν τις εικόνες «σοκαριστικές» και την επίσημη υποστήριξη «βαθιά λυπηρή» (AP, Euronews), ενώ νωρίτερα η επίτροπος Διεύρυνσης Μάρτα Κος είχε ακυρώσει επίσκεψη στο Βελιγράδι, κρίνοντας ότι η εξύμνηση είναι ασύμβατη με τις αξίες της ένταξης (EFE). Το ψυχρό όριο όμως της ευρωπαϊκής αντίδρασης φαίνεται στο τι δεν έγινε: δεν έχει ανακοινωθεί καμία κύρωση, κανένα πάγωμα κεφαλαίου, καμία αναστολή χρηματοδότησης. Πρόκειται για δηλώσεις των επικεφαλής δύο θεσμών, όχι για απόφαση του Συμβουλίου ή του Κολεγίου των Επιτρόπων.

Ο Βούτσιτς, εν μέσω προετοιμασίας για πρόωρες εκλογές, απέρριψε τις «υστερικές αντιδράσεις» και προανήγγειλε αόριστα «μέτρα αμοιβαιότητας», χωρίς να προσδιορίσει ποιους Βόσνιους διπλωμάτες αφορούν (Mondo, OBCT). Η Αθήνα, που ετοιμάζεται να αναλάβει την προεδρία του Συμβουλίου της ΕΕ το δεύτερο εξάμηνο του 2027 με τα Δυτικά Βαλκάνια ψηλά στην ατζέντα (ΥΠΕΞ), δεν έχει τοποθετηθεί δημόσια για την κηδεία.

Ο θάνατος του Μλάντιτς δεν έκλεισε τη Σρεμπρένιτσα ως υπόθεση· η ταφή του την ξανάνοιξε ως εξωτερική πολιτική. Το Βελιγράδι κέρδισε μια εικόνα για το εσωτερικό του ακροατήριο και πλήρωσε με δύο απελαθέντες διπλωμάτες, μια παγωμένη περιφερειακή συμφωνία και ένα ραγισμένο ενταξιακό κριτήριο. Η Ευρώπη απάντησε με βαριές λέξεις και καμία κύρωση· αν το τίμημα σταματήσει εκεί, το μάθημα για το Βελιγράδι θα είναι ότι η εικόνα άξιζε το κόστος.