Στην Τρίπολη, η Αίγυπτος αμφισβητεί το τουρκολιβυκό μνημόνιο

Στις 7 Νοεμβρίου ο Αιγύπτιος υπουργός Εξωτερικών Μπαντρ Αμπντελάτι εγκαινίασε ξανά το ιστορικό κτίριο της πρεσβείας της χώρας του στην Τρίπολη. Στη συνάντησή του με τον Λίβυο πρωθυπουργό Αμπντουλχαμίντ Ντμπέιμπα έθεσε τις ενστάσεις του Καΐρου για το μνημόνιο του 2019, με το οποίο η Τουρκία και η Λιβύη χάραξαν θαλάσσια όρια που αμφισβητούν η Αίγυπτος και η Ελλάδα (Euronews). Ο Ντμπέιμπα απάντησε ότι μια κοινή επιτροπή θα εξετάσει τους χάρτες των δύο πλευρών (Masrawy). Η Αίγυπτος συμμερίζεται την ελληνική ένσταση και τη θέτει πλέον στο ίδιο τραπέζι με την κυβέρνηση που υπέγραψε το μνημόνιο. Καμία γραμμή πάντως δεν μετακινείται.

Ο Αμπντελάτι βρισκόταν στην πόλη για τη σύνοδο της Κοινότητας Κρατών Σαχέλ-Σαχάρας, ενός περιφερειακού οργανισμού αφρικανικών κρατών (LANA). Στην τελετή ευχαρίστησε τις λιβυκές αρχές για την ανακαίνιση του κτιρίου, παρουσία του Τάχερ αλ Μπάουρ, αρμόδιου για το λιβυκό υπουργείο Εξωτερικών (Shorouk). Το Κάιρο είχε κλείσει το κτίριο το 2014, μετά την απαγωγή πέντε υπαλλήλων της πρεσβείας (LANA). Η αιγυπτιακή αποστολή όμως εργαζόταν ξανά στην Τρίπολη από τον Μάιο του 2021 (Al Watan).

Γιατί τώρα η Τρίπολη

Στις 20 Οκτωβρίου η Βουλή των Αντιπροσώπων της ανατολικής Λιβύης επικύρωσε το μνημόνιο, το οποίο απέρριπτε επί χρόνια (Euronews, To Brief). Ως τότε η ίδια η Λιβύη ήταν διχασμένη για το κείμενο. Τώρα δεν είναι. Δεκαοκτώ ημέρες αργότερα ο Αιγύπτιος υπουργός βρισκόταν στην Τρίπολη.

Η χώρα έχει δύο κέντρα εξουσίας. Στην Τρίπολη ο Ντμπέιμπα ηγείται της διεθνώς αναγνωρισμένης κυβέρνησης. Στην ανατολή η Βουλή στηρίζει ανταγωνιστική κυβέρνηση, ενώ τα όπλα τα κρατούν οι δυνάμεις του Χαλίφα Χαφτάρ. Οι συνομιλίες για ενιαία στρατιωτική διοίκηση δεν έχουν καταλήξει (The New Arab). Το Κάιρο ήταν επί χρόνια πιο κοντά στον Χαφτάρ. Τώρα αποκτά άμεση γραμμή και με την κυβέρνηση της δυτικής Λιβύης, χωρίς καμία ένδειξη ότι εγκαταλείπει την ανατολή.

Η προσέγγιση έχει και υλικό περιεχόμενο. Ο Αμπντελάτι ζήτησε από τον Ντμπέιμπα παράταση προθεσμιών και διαγραφή συσσωρευμένων προστίμων για τους Αιγυπτίους που ζουν στη Λιβύη. Ζήτησε επίσης ρόλο για αιγυπτιακές εταιρείες στην ανοικοδόμηση (El Fagr).

Χάρτες χωρίς ημερομηνία

Στις συναντήσεις ο Αμπντελάτι επανέλαβε την «πάγια νομική θέση» της Αιγύπτου για το μνημόνιο. Ζήτησε να ληφθούν υπόψη οι αιγυπτιακές ανησυχίες σε μια οριοθέτηση σύμφωνη με τη Σύμβαση του ΟΗΕ για το Δίκαιο της Θάλασσας (Ahram Gate). Ο Ντμπέιμπα είπε ότι η κοινή επιτροπή θα εξετάσει τις διαφορετικές θέσεις και τους χάρτες, με επόμενη συνεδρίαση στην Τρίπολη ή στο Κάιρο. «Οι μονομερείς αποφάσεις και οι άκαμπτες θέσεις δεν οδηγούν σε αποτέλεσμα», πρόσθεσε (Shorouk). Μέλη, εντολή και προθεσμία της επιτροπής δεν έχουν δημοσιοποιηθεί.

Η Αθήνα υποστηρίζει ότι η γραμμή του 2019 παραγνωρίζει τα δικαιώματα των ελληνικών νησιών. Στην επιστολή της προς τον ΟΗΕ γράφει ότι η λιβυκή κύρωση δεν προσδίδει στο μνημόνιο νομική ισχύ (ΟΗΕ, A/81/455). Στις 4 Νοεμβρίου ο υπουργός Εξωτερικών Γιώργος Γεραπετρίτης το χαρακτήρισε «προκλητικό» και «αντιπαραγωγικό» (ΥΠΕΞ). Ελληνική αντίδραση ειδικά για την επίσκεψη δεν εντοπίστηκε δημόσια. Η συμφωνία Ελλάδας-Αιγύπτου του 2020 είναι ένας από τους λόγους που το Κάιρο αντιτίθεται σε μια γραμμή που τέμνει τις ίδιες θάλασσες. Η συμφωνία οριοθετεί μόνο τμήμα της ΑΟΖ των δύο χωρών (Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη, η περιοχή όπου ένα κράτος εκμεταλλεύεται τους θαλάσσιους πόρους) και δεν συνιστά πλήρη περιφερειακή οριοθέτηση (ΟΗΕ).

Ο Τούρκος υπουργός Εξωτερικών Χακάν Φιντάν χαρακτηρίζει το μνημόνιο «πλήρως νόμιμο» (Euronews Türkçe). Στις 28 Οκτωβρίου το τουρκικό υπουργείο Άμυνας υποστήριξε ότι μια συμφωνία με την Τουρκία θα έδινε στην Αίγυπτο πάνω από 15.000 τ.χλμ. περισσότερα απ' όσα μια συμφωνία με την Ελλάδα, δηλαδή έκταση μεγαλύτερη από τη Θεσσαλία. Ο υπολογισμός είναι τουρκικός και δεν έχει επαληθευτεί ανεξάρτητα (DenizHaber). Το ισχυρότερο τουρκικό επιχείρημα αφορά την ίδια την επιτροπή: μια αιγυπτιολιβυκή επιτροπή δεν μπορεί να αλλάξει τη συμφωνία Τουρκίας-Λιβύης ούτε να δεσμεύσει την Άγκυρα. Η Σύμβαση της Βιέννης του 1969 για το Δίκαιο των Συνθηκών ορίζει ότι μια συνθήκη δεν δεσμεύει τρίτο κράτος χωρίς τη συναίνεσή του (ΟΗΕ).

Στο ενεργειακό σκέλος, ο Αμπντελάτι ζήτησε από τον υπηρεσιακό υπουργό Πετρελαίου Χαλίφα αλ Σαντίκ να επιταχυνθούν οι αγωγοί αερίου, η διύλιση λιβυκού αργού στην Αίγυπτο για επανεξαγωγή και η ηλεκτρική διασύνδεση. Ο αλ Σαντίκ προανήγγειλε τεχνικές συνομιλίες στο Κάιρο (LANA). Καμία ανακοίνωση δεν έδωσε κόστος ή στάδιο υλοποίησης (Asharq Al-Awsat/Reuters). Η μόνη υποδομή που ήδη λειτουργεί είναι η ηλεκτρική γραμμή Σαλούμ-Τομπρούκ στα σύνορα Αιγύπτου και Λιβύης, σε λειτουργία από το 1998 (Attaqa).

Ο απολογισμός της επίσκεψης είναι σύντομος. Δεν συμφωνήθηκε οριοθέτηση, δεν ορίστηκε ημερομηνία για τη συνεδρίαση των χαρτών και δεν υπογράφηκε ενεργειακή σύμβαση. Το μόνο κείμενο που υπογράφηκε ήταν ένα μνημόνιο για την υγεία (Asharq Al-Awsat). Το Κάιρο δεν μετακίνησε τη γραμμή του 2019. Κέρδισε όμως ένα τραπέζι στην Τρίπολη όπου η γραμμή αυτή συζητείται πάνω σε χάρτες, και η Άγκυρα δεν κάθεται σε αυτό το τραπέζι.