Τραμπ στον ΟΗΕ: όχι σε διεθνείς ελεγκτές της AI

Στις 22 Σεπτεμβρίου, από το βήμα της Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ, ο Ντόναλντ Τραμπ έκανε δύο ανακοινώσεις για την τεχνητή νοημοσύνη. Η πρώτη: οι ΗΠΑ «απορρίπτουν ολοκληρωτικά κάθε απόπειρα να στηθεί ένα παγκοσμιοποιητικό σχέδιο ελέγχου» της τεχνολογίας. Η δεύτερη: τα αμερικανικά έγγραφα θα τη λένε στο εξής «Super Intelligence» ή «SI», επειδή, όπως είπε, το «τεχνητή» κάνει τη νοημοσύνη να ακούγεται ψεύτικη (PBS, Λευκός Οίκος). Όποιος χρησιμοποιεί ChatGPT ή Claude έχει λόγο να κρατήσει ένα ερώτημα: ποιος, πέρα από τις ίδιες τις εταιρείες, θα ελέγχει τα ισχυρότερα μοντέλα πριν φτάσουν στα χέρια μας;

Μία εβδομάδα νωρίτερα, ο Τραμπ είχε χαρακτηρίσει «απάτη» τις προειδοποιήσεις για καταστροφικούς κινδύνους της AI και είχε απορρίψει την αυστηρότερη εποπτεία στο εσωτερικό (To Brief). Στον ΟΗΕ μετέφερε την ίδια γραμμή σε διεθνές επίπεδο.

Η μετονομασία ως στρατηγική

Η μετονομασία συνοψίζει τη στάση της Ουάσιγκτον. Ο Τραμπ είπε ότι οι ΗΠΑ θα ενθαρρύνουν την ανάπτυξη της τεχνολογίας, «όχι θα τη χαλιναγωγήσουν», και ότι θα την παρακολουθούν μέσω του υπουργείου Δικαιοσύνης (PBS). Όπως το βλέπει ο Λευκός Οίκος, η εποπτεία είναι εθνική υπόθεση, οι ξένοι δεν έχουν λόγο και προτεραιότητα έχει η τεχνολογική ισχύς. Ο Τραμπ δεν κατονόμασε πάντως κάποια συγκεκριμένη συνθήκη, κάποιον οργανισμό ή κάποια εποπτική αρχή (Politico).

Στις εθελοντικές αρχές του G20 οι ΗΠΑ παραμένουν. Στις 2 Σεπτεμβρίου, σε υπουργική σύνοδο του G20 που φιλοξένησαν οι ίδιες, εγκρίθηκαν ομόφωνα οι «Αρχές της Καρολίνας» για τις αναδυόμενες τεχνολογίες. Μιλούν για «εθελοντικά πρότυπα, με οδηγό την αγορά και ηγεσία της βιομηχανίας», για ιδιωτικές επενδύσεις και για «εθελοντική διεθνή συνεργασία». Δεν προβλέπουν υποχρεωτικές δοκιμές πριν από την κυκλοφορία, κυρώσεις ή διεθνή ρυθμιστή (Commerce Department, Λευκός Οίκος). Η ρήξη αφορά κάτι πιο στενό: το αν εξωτερικοί ελεγκτές θα μπορούν να εξετάζουν τα ισχυρότερα μοντέλα και να τα σταματούν πριν κυκλοφορήσουν.

Από τον κανονισμό σχεδίασης στην απαγόρευση πτήσης

Η διαφορά γίνεται πιο καθαρή αν σκεφτείς ένα καινούργιο αεροσκάφος. Οι εθελοντικές αρχές είναι οι κανόνες καλής σχεδίασης. Η αυτοαξιολόγηση είναι ο κατασκευαστής που κάνει μόνος του τις δοκιμές. Ο ανεξάρτητος έλεγχος είναι ένας εξωτερικός επιθεωρητής πριν από την πρώτη πτήση. Η πραγματική ρυθμιστική αρχή είναι αυτή που μπορεί να απαιτήσει διορθώσεις ή να απαγορεύσει την απογείωση. Η Ουάσιγκτον συνυπογράφει διεθνώς το πρώτο σκαλί, αφήνει το δεύτερο στις ίδιες τις εταιρείες και απορρίπτει τα δύο τελευταία όταν τα ασκεί διεθνής θεσμός.

Για να δουλέψει ένας τέτοιος επιθεωρητής, χρειάζεται πρόσβαση στο ίδιο το εκπαιδευμένο μοντέλο, στα εργαλεία του, στην τεχνική τεκμηρίωση και στα αρχεία καταγραφής. Ακόμη και τότε, μια δοκιμή δεν ισοδυναμεί με πιστοποιητικό ασφάλειας. Το βρετανικό Ινστιτούτο Ασφάλειας της AI διαπίστωσε ότι όλα τα συστήματα που εξέτασε ήταν ευάλωτα σε κάποιο τέχνασμα που παρακάμπτει τα φίλτρα τους. Το ίδιο το Ινστιτούτο όμως μπορεί μόνο να μετρά· δεν έχει εξουσία να απαγορεύσει μια κυκλοφορία (UK AISI).

Αυτό ακριβώς το κενό θέλει να καλύψει μια πρωτοβουλία που δημοσίευσαν Φινλανδία και Νορβηγία στις 21 Σεπτεμβρίου. Την υπογράφουν 22 ηγέτες και αξιωματούχοι από 20 χώρες, μαζί με την πρόεδρο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Ζητά υποχρεωτικές δοκιμές πριν από τη διάθεση, ανεξάρτητους αξιολογητές με επαρκή πρόσβαση, κοινά πρότυπα και ανταλλαγή αναφορών για σοβαρά περιστατικά (Προεδρία Φινλανδίας, Ολλανδική κυβέρνηση). Δεν ορίζει όμως όρια ικανοτήτων, κυρώσεις ή ποιος θα μπορεί να σταματήσει μια κυκλοφορία, και η ίδια δεν είναι ούτε νόμος ούτε συνθήκη. ΗΠΑ, Κίνα και Ηνωμένο Βασίλειο δεν την υπέγραψαν (Φινλανδική κυβέρνηση). Το Λονδίνο ακολουθεί δικό του δρόμο: ο πρωθυπουργός Άντι Μπέρναμ θέλει να καταλήξει σε «ένα ενιαίο σύνολο παγκόσμιων αρχών και προτύπων» μέσω της βρετανικής προεδρίας του G20 το 2027 (UK Government, Politico Europe).

Οι κανόνες που ήδη ισχύουν

Ποιος λοιπόν ελέγχει σήμερα τα μοντέλα που χρησιμοποιούμε; Η απάντηση δεν βρίσκεται στον ΟΗΕ αλλά σε νόμους που ήδη ισχύουν, και ο ισχυρότερος είναι ευρωπαϊκός. Ο AI Act υποχρεώνει τους παρόχους μοντέλων γενικής χρήσης σε τεκμηρίωση, αξιολογήσεις, δοκιμές που προσπαθούν σκόπιμα να «σπάσουν» το σύστημα, κυβερνοασφάλεια και αναφορά σοβαρών περιστατικών. Τις πλήρεις εποπτικές εξουσίες τις απέκτησε στις 2 Αυγούστου 2026 (EU AI Act enforcement timeline). Καλύπτει και αμερικανικές εταιρείες, όταν διαθέτουν τα μοντέλα τους στην ευρωπαϊκή αγορά (EUR-Lex).

Κανόνες ισχύουν και μέσα στις ΗΠΑ. Η Καλιφόρνια ζητά από τους μεγάλους κατασκευαστές πλαίσια διαχείρισης κινδύνου, αναφορά κρίσιμων περιστατικών και προστασία όσων καταγγέλλουν παρατυπίες. Η πρόταση του 2025 για δεκαετές μορατόριουμ στους πολιτειακούς νόμους απέτυχε (White & Case). Το υπουργείο Δικαιοσύνης μπορεί να προσβάλει τέτοιους νόμους στα δικαστήρια, όχι να τους ακυρώσει μόνο του (Λευκός Οίκος, White & Case). Ο έλεγχος που υπάρχει είναι κατακερματισμένος, ανά πολιτεία και ανά αγορά.

Χωρίς ΗΠΑ και Κίνα, το πολύ που μπορεί να προκύψει είναι μια «λέσχη» χωρών με κοινά πρότυπα αξιολόγησης και όρους πρόσβασης στις αγορές τους (Chatham House). Στη γλώσσα του αεροσκάφους, είναι σαν να επιθεωρείς τα αεροδρόμιά σου χωρίς να μπαίνεις στα δύο μεγαλύτερα εργοστάσια: κάνεις ασφαλέστερο τον δικό σου εναέριο χώρο, όχι ολόκληρο τον ουρανό.

Τι ισχύει στις 23 Σεπτεμβρίου

Έως σήμερα, 23 Σεπτεμβρίου, δεν έχει δημοσιευθεί εκτελεστικό διάταγμα, προεδρικό υπόμνημα ή καταχώριση στο Ομοσπονδιακό Μητρώο που να επιβάλλει την «Super Intelligence», την «υπερνοημοσύνη», ως επίσημο όρο. Προεδρικά κείμενα του Ιουνίου γράφουν ακόμη «Artificial Intelligence» (GovInfo, NSPM-11). Για την ώρα είναι εξαγγελία ορολογίας, όχι δεσμευτική κυβερνητική πράξη. Όσοι κανόνες δεσμεύουν σήμερα τις αμερικανικές εταιρείες έχουν ψηφιστεί στο Σακραμέντο και στις Βρυξέλλες. Το επόμενο ορόσημο έρχεται στις 2 Αυγούστου 2027, όταν λήγει η μεταβατική περίοδος του AI Act για τα παλαιότερα μοντέλα (EU AI Act enforcement timeline). Τον Νοέμβριο του ίδιου έτους, στη σύνοδο του G20 στο Μάντσεστερ, η βρετανική προεδρία θα πρέπει να δείξει αν ένα «ενιαίο» παγκόσμιο πλαίσιο μπορεί να σταθεί χωρίς την Ουάσιγκτον (UK Government).