Τουρκολιβυκό μνημόνιο: τι προσθέτει η κοινή δήλωση

Στις 20 Οκτωβρίου η Βουλή των Αντιπροσώπων της ανατολικής Λιβύης ενέκρινε ομόφωνα το τουρκολιβυκό μνημόνιο του 2019 και ανακάλεσε τις αποφάσεις με τις οποίες το είχε απορρίψει (LANA). Έξι μέρες αργότερα, πέντε κράτη και η ΕΕ δήλωσαν στον ΟΗΕ ότι η ψήφος δεν αλλάζει τίποτα για τρίτους (ΑΠΕ-ΜΠΕ). Η Λιβύη στηρίζει πλέον ενωμένη μια γραμμή θαλάσσιων ζωνών με την Τουρκία, και οι γείτονές της απαντούν ότι η γραμμή αυτή δεν τους δεσμεύει. Κανένα από τα δύο κείμενα δεν απαντά στο ποιος θα ερευνήσει τον βυθό νότια της Κρήτης.

Το ρήγμα που έκλεισε στη Λιβύη

Το μνημόνιο το υπέγραψαν τον Νοέμβριο του 2019 η Τουρκία και η κυβέρνηση της Τρίπολης. Το 2020 η Βουλή της ανατολής το απέρριψε και αποφάσισε να διακόψει τις πολιτικές σχέσεις με την Άγκυρα (AP). Επί χρόνια, όσοι αμφισβητούσαν τη συμφωνία μπορούσαν να επικαλούνται αντίρρηση από το εσωτερικό της ίδιας της Λιβύης.

Αυτό το επιχείρημα χάθηκε. Ο νέος πρόεδρος της Βουλής, αλ-Σαλεχίν Αμπντ αλ-Νάμπι, χαρακτήρισε την ψήφο κυριαρχική απόφαση που «δεν θίγει άλλα κράτη» (LANA). Η κυβέρνηση της Τρίπολης, σύμφωνα με το ίδιο λιβυκό πρακτορείο, χαιρέτισε την έγκριση. Για πρώτη φορά οι δύο ανταγωνιστικοί λιβυκοί πόλοι στηρίζουν δημόσια το ίδιο κείμενο (To Brief).

Τι πρόσθεσε η Νέα Υόρκη

Η νομική αντίρρηση έχει ιστορία. Ήδη από τον Δεκέμβριο του 2019 το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο έκρινε ότι το μνημόνιο θίγει δικαιώματα τρίτων και δεν συνάδει με το Δίκαιο της Θάλασσας (Ευρωπαϊκό Συμβούλιο). Στις 21 Οκτωβρίου η ύπατη εκπρόσωπος Κάγια Κάλας το χαρακτήρισε «άκυρο και ανυπόστατο» (δήλωση ΕΕ).

Η είδηση της 26ης Οκτωβρίου βρίσκεται στις υπογραφές. Ο Γιώργος Γεραπετρίτης διάβασε το κείμενο εξ ονόματος της Ελλάδας, της Κύπρου και της ΕΕ, αλλά και τριών κρατών εκτός Ένωσης: της Αιγύπτου, του Μπαχρέιν και των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων. Το κείμενο υποστηρίζει ότι η κοινοβουλευτική ψήφος δεν μεταβάλλει τα δικαιώματα των παράκτιων κρατών, «περιλαμβανομένων των νησιών» (Καθημερινή). Η Αθήνα έχει πλέον το Μπαχρέιν και τα ΗΑΕ δίπλα στη θέση της.

Το όριο της δήλωσης είναι εξίσου σαφές. Ο ΟΗΕ την καταγράφει ως άτυπη τοποθέτηση προς τα μέσα ενημέρωσης στον χώρο του Συμβουλίου Ασφαλείας (UN Web TV). Δεν είναι ψήφισμα ούτε δικαστική απόφαση και δεν διαθέτει μηχανισμό επιβολής.

Η δήλωση στηρίζεται σε έναν στέρεο κανόνα. Το άρθρο 34 της Σύμβασης της Βιέννης για το Δίκαιο των Συνθηκών ορίζει ότι μια συνθήκη δεν δημιουργεί υποχρεώσεις για τρίτο κράτος χωρίς τη συναίνεσή του (Σύμβαση της Βιέννης). Αυτό σημαίνει ότι η Ελλάδα δεν δεσμεύεται. Δεν σημαίνει ότι κάποιο δικαστήριο έχει κρίνει άκυρο το μνημόνιο: ο χαρακτηρισμός «άκυρο» είναι θέση των κρατών που το αντιμάχονται.

Το ίδιο το κείμενο είναι πιο περιορισμένο απ' όσο υποδηλώνει η φήμη του. Το άρθρο I ορίζει ένα σύντομο τμήμα γραμμής ανάμεσα σε δύο σημεία, όχι συνεχές σύνορο από ακτή σε ακτή (μνημόνιο, ΟΗΕ).

Η απάντηση της Άγκυρας

Μετά το υπουργικό συμβούλιο της ίδιας μέρας, ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν είπε ότι οι αντιδράσεις, «με πρώτη την ΕΕ», δεν έχουν νόμιμη βάση. Ζήτησε επίσης σεβασμό στην «κοινή βούληση» Τουρκίας και Λιβύης (ΕΡΤ). Ο υπουργός Εξωτερικών Χακάν Φιντάν υποστήριξε ότι η συμφωνία ίσχυε ήδη από το 2019 και ότι η λιβυκή ψήφος απλώς την αποδέχθηκε (T24).

Το ισχυρότερο τουρκικό επιχείρημα είναι ότι μια δίκαιη οριοθέτηση πρέπει να μετρά τις απέναντι ηπειρωτικές ακτές και να μη δίνει αυτόματα πλήρη επήρεια σε κάθε νησί. Η Σύμβαση για το Δίκαιο της Θάλασσας αναγνωρίζει ζώνες στα νησιά, αλλά ζητά «δίκαιη λύση» στη χάραξη. Το δικαίωμα ενός νησιού σε ζώνη και η πλήρης επήρειά του στη γραμμή είναι, επομένως, δύο διαφορετικά ερωτήματα.

Το τεστ βρίσκεται στη θάλασσα

Ένα επεισόδιο δείχνει πώς οι αξιώσεις συναντούν μια πραγματική εργασία, αν και αφορά καλώδιο και όχι το μνημόνιο. Στις 20 Οκτωβρίου η Αττάλεια εξέδωσε NAVTEX (αναγγελία θαλάσσιων εργασιών) για το πλοίο Kobi Ruegg. Το Ηράκλειο απάντησε ότι τα περισσότερα σημεία ανήκουν στην ελληνική υφαλοκρηπίδα, και η Τουρκία αντέτεινε ότι είχε δώσει δική της συναίνεση (CNN Greece, Πρώτο Θέμα). Ακριβές στίγμα που να δείχνει επικάλυψη με τη γραμμή του 2019 δεν έχει δημοσιευθεί.

Ούτε η ενέργεια δίνει ακόμη τέτοιο τεστ, γιατί το μνημόνιο του 2019 δεν είναι άδεια γεώτρησης. Η πιο χειροπιαστή τουρκολιβυκή σύμβαση αφορά το υπεράκτιο οικόπεδο O7, μια λιβυκή περιοχή έρευνας υδρογονανθράκων όπου συμμετέχει η τουρκική κρατική εταιρεία πετρελαίου TPAO. Το οικόπεδο βρίσκεται περίπου 140 χιλιόμετρα βορειοδυτικά της Βεγγάζης (Offshore Energy). Η θέση αυτή το απομακρύνει από το επίδικο τμήμα νότια της Κρήτης, αν και πρωτογενής χάρτης της παραχώρησης δεν έχει δημοσιοποιηθεί. Επόμενος σταθμός για την Αθήνα είναι η συνάντηση Γεραπετρίτη με τον γενικό γραμματέα του ΟΗΕ Αντόνιο Γκουτέρες στις 28 Οκτωβρίου (ΕΡΤ).

Η κοινή δήλωση αυξάνει το διπλωματικό κόστος, αλλά δεν μπορεί να σταματήσει ένα πλοίο. Η Λιβύη έκλεισε το εσωτερικό της ρήγμα. Το εξωτερικό θα κριθεί όταν εκδοθεί η πρώτη άδεια με συντεταγμένες μέσα στο επίδικο τμήμα, ή όταν ένα ερευνητικό σκάφος αρχίσει εκεί εργασίες.