Τουρκικό Oruc Reis: έρευνες για αγωγό στην Κύπρο

Σύμφωνα με δημοσιεύματα, η Τουρκία έχει εκδώσει ναυτική ειδοποίηση για έρευνες του ερευνητικού σκάφους Oruc Reis ανάμεσα στις νότιες ακτές της και την Κύπρο, από την 1η έως τις 25 Οκτωβρίου (in.gr). Οι έρευνες αφορούν τον υποθαλάσσιο αγωγό φυσικού αερίου Αναμούρ-Τεκνετζίκ, μήκους περίπου 101 χιλιομέτρων, που σχεδιάζεται να ενώσει την τουρκική ακτή με τα Κατεχόμενα (Hürriyet). Για τη Λευκωσία, το βάρος του επεισοδίου εξαρτάται από το πού ακριβώς θα δουλέψει το σκάφος. Σε κυπριακά χωρικά ύδατα θα ήταν προσβολή κυριαρχίας, σε κυπριακή ΑΟΖ αμφισβήτηση δικαιωμάτων. Οι συντεταγμένες αυτές δεν έχουν ακόμη δημοσιοποιηθεί.

Η ειδοποίηση είναι NAVTEX, το μήνυμα που προειδοποιεί τους ναυτιλλόμενους για εργασίες σε μια περιοχή. Φέρει τον αριθμό 0953/26, αποδίδεται στον Υδρογραφικό Σταθμό της Αττάλειας και αναφέρει ότι το Oruc Reis θα συνοδεύεται από τρία βοηθητικά σκάφη (in.gr). Στις 30 Σεπτεμβρίου η Καθημερινή περιέγραφε ακόμη την έκδοσή της ως αναμενόμενη (Καθημερινή), και μόνο μεταγενέστερα ρεπορτάζ την παρουσίασαν ως εκδοθείσα. Το πρωτογενές κείμενο δεν έχει εντοπιστεί δημόσια. Η 1η Οκτωβρίου είναι η ημερομηνία έναρξης ισχύος, όχι επιβεβαιωμένος απόπλους, και οι αναφορές για συνοδεία πολεμικών πλοίων δεν έχουν επαληθευτεί ανεξάρτητα.

Γιατί κρίνει η γεωγραφία

Η Σύμβαση του ΟΗΕ για το Δίκαιο της Θάλασσας δίνει στο παράκτιο κράτος κυριαρχία στα χωρικά του ύδατα. Στην ΑΟΖ (την Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη, όπου μια χώρα εκμεταλλεύεται τους πόρους) και στην υφαλοκρηπίδα του τού δίνει μόνο συγκεκριμένα δικαιώματα, με ειδικούς κανόνες για τη χάραξη αγωγών και την επιστημονική έρευνα (Σύμβαση του ΟΗΕ). Αν η περιοχή της ειδοποίησης βρίσκεται εκτός κυπριακής δικαιοδοσίας, απομένει πολιτική αντιπαράθεση χωρίς νομική παραβίαση. Ούτε η λέξη «έρευνες» στα δημοσιεύματα λέει τι είδους εργασία πρόκειται να γίνει. Με τα σημερινά στοιχεία, συγκεκριμένη παραβίαση δεν τεκμηριώνεται.

Ο ίδιος ο αγωγός παραμένει σχέδιο. Το μνημόνιο υπέγραψαν στις 10 Ιουλίου ο αντιπρόεδρος της Τουρκίας Τζεβντέτ Γιλμάζ και ο πρωθυπουργός της τουρκοκυπριακής διοίκησης Ουνάλ Ουστέλ (Bloomberg HT). Ο υπουργός Ενέργειας Αλπαρσλάν Μπαϊρακτάρ περιέγραψε δύο σωλήνες των 22 ιντσών με δυνατότητα αμφίδρομης ροής. Σύμφωνα με την περιγραφή του, τα 97 από τα 101 χιλιόμετρα της όδευσης περνούν κάτω από τη θάλασσα (Hürriyet). Δεν έχουν δημοσιοποιηθεί ούτε το υπογεγραμμένο κείμενο ούτε τελική επενδυτική απόφαση, κοστολόγηση ή χρηματοδότηση. Οι έρευνες του Oruc Reis ανήκουν στην προετοιμασία του έργου, όχι στην κατασκευή του.

Τι θέλει η Άγκυρα, τι φοβάται η Λευκωσία

Επίσημα, ο αγωγός θα αντικαταστήσει τα υγρά καύσιμα με τα οποία παράγεται σήμερα το ρεύμα στον βορρά, με την υπόσχεση φθηνότερης και ασφαλέστερης ηλεκτροδότησης (Bloomberg HT). Υπάρχει και προηγούμενο: ο υποθαλάσσιος αγωγός νερού από την Τουρκία λειτουργεί ήδη. Αυτό δείχνει ότι τέτοιες συνδέσεις στήνονται στην πράξη, όχι ότι ο αγωγός αερίου θα έχει το ίδιο κόστος. Για τους Τουρκοκύπριους το όφελος μπορεί να είναι πραγματικό, με τίμημα την εξάρτηση από έναν μόνο προμηθευτή, την Τουρκία.

Η αμφίδρομη ροή, προς την Τουρκία και ίσως προς την Ευρώπη, προϋποθέτει πολλά. Ο Τουρκοκύπριος υπουργός Ολγκούν Αμτζάογλου την εξάρτησε ο ίδιος από πολιτικές εξελίξεις, διαθέσιμα αποθέματα και εμπορική σκοπιμότητα (Sabah). Για την ώρα δεν έχουν δημοσιοποιηθεί ούτε σύμβαση προμήθειας ούτε κοστολόγηση, άρα η αμφίδρομη ροή είναι σχέδιο επί χάρτου. Ως σχέδιο, πάντως, εγγράφει πολιτικά τον βορρά ως σημείο διέλευσης πριν υπάρξει αέριο να περάσει. Ταιριάζει με την τουρκική προσπάθεια να αποκτήσει η χώρα ρόλο παραγωγού και κόμβου, που τον Φεβρουάριο πέρασε και από τη συμφωνία με τη Chevron (To Brief).

Για την Κυπριακή Δημοκρατία, το πρόβλημα δεν είναι ο σωλήνας αλλά ο αντισυμβαλλόμενος. Τα ψηφίσματα 541 και 550 του Συμβουλίου Ασφαλείας απέρριψαν την ανακήρυξη κράτους στον βορρά. Κάλεσαν επίσης τα κράτη να μην αναγνωρίσουν άλλη κυπριακή κρατική οντότητα (ΟΗΕ, 541, ΟΗΕ, 550). Σε αυτά στηρίζεται η Λευκωσία όταν υποστηρίζει ότι μια συμφωνία με τη μη αναγνωρισμένη διοίκηση παγιώνει τη διαίρεση και θίγει δικαιώματα της Δημοκρατίας (Kathimerini English Edition).

Γι' αυτό η αντίδρασή της στράφηκε από νωρίς στο ίδιο το μνημόνιο. Σύμφωνα με τη Νέα Κρήτη, το κυπριακό υπουργείο Εξωτερικών το είχε καταγγείλει ήδη στις 10 Ιουλίου. Για τη νέα ειδοποίηση δεν έχει εντοπιστεί δημόσια κυπριακή αντι-NAVTEX ή ονομαστική δήλωση αξιωματούχου.

Μέσα στην ΕΕ, η πρώτη πολιτική φωνή ήρθε από την Αθήνα. Στις 30 Σεπτεμβρίου ο Έλληνας ευρωβουλευτής Γιάννης Μανιάτης ζήτησε από την Ύπατη Εκπρόσωπο της ΕΕ Κάγια Κάλας μέτρα προστασίας της Κύπρου, πρόταση στοχευμένων κυρώσεων και έκτακτο Συμβούλιο Εξωτερικών Υποθέσεων (Euro2day). Πρόκειται για προσωπική κοινοβουλευτική πρωτοβουλία και όχι για θέση του Κοινοβουλίου. Το εμπόδιο, εξάλλου, είναι θεσμικό: τις κυρώσεις τις αποφασίζει το Συμβούλιο με ομοφωνία, άρα αρκεί ένα κράτος μέλος για να μην περάσουν (ΣΕΕ, άρθρο 29).

Η Λευκωσία έχει ήδη την πολιτική της διαμάχη με τον αγωγό. Αν θα έχει και νομική υπόθεση εναντίον του Oruc Reis θα το κρίνει το πολύγωνο της NAVTEX 0953/26, όχι οι τίτλοι, και αυτό το έγγραφο δεν έχει ακόμη δημοσιοποιηθεί.