Η Τουρκία νομοθετεί τη «Γαλάζια Πατρίδα»

Η τουρκική κυβέρνηση ετοιμάζει νομοσχέδιο που μετατρέπει το γεωπολιτικό δόγμα της «Γαλάζιας Πατρίδας» σε εσωτερικό δίκαιο. Πρακτικά, ένας τέτοιος νόμος δεν δημιουργεί διεθνή τίτλο: δεν αλλάζει σύνορα, δεν παράγει ΑΟΖ, δεν δεσμεύει την Ελλάδα. Αλλάζει όμως κάτι άλλο, πιο πεζό και πιο επικίνδυνο: δίνει στην Άγκυρα εσωτερική νομική βάση για να ασκεί καθημερινό έλεγχο σε θαλάσσιες περιοχές που η Αθήνα θεωρεί δικές της.

Ξεκινάμε από το ίδιο το κείμενο. Στα τουρκικά μέσα κυκλοφορεί ως taslak, δηλαδή προσχέδιο, και ως kanun teklifi, πρόταση νόμου. Δεν έχει ψηφιστεί, δεν έχει κατατεθεί επίσημα. Η Άγκυρα προετοιμάζει «πλαισιακό νόμο για θαλάσσιες ζώνες» με εμπλοκή ΥΠΕΞ, υπουργείου Άμυνας, Γενικού Επιτελείου και Ναυτικού, με στόχο κατάθεση στην Εθνοσυνέλευση μετά το Κουρμπάν Μπαϊράμι (TRT Haber, Cumhuriyet). Το τουρκικό υπουργείο Άμυνας έχει ήδη δηλώσει ότι οι Ένοπλες Δυνάμεις θα «προστατεύσουν αποφασιστικά τα δικαιώματα στις περιοχές θαλάσσιας δικαιοδοσίας» (Habertürk).

Γιατί δεν δεσμεύει — και τι σημαίνει αυτό

Το διεθνές δίκαιο της θάλασσας στηρίζεται στη Σύμβαση UNCLOS του ΟΗΕ: 12 ναυτικά μίλια χωρικών υδάτων με πλήρη κυριαρχία, έως 200 ν.μ. ΑΟΖ με κυριαρχικά δικαιώματα στους πόρους, υφαλοκρηπίδα στον βυθό (UN). Η Τουρκία δεν είναι συμβαλλόμενο μέρος της UNCLOS (UN Treaty Status), αλλά οι βασικοί κανόνες της αποτελούν εθιμικό διεθνές δίκαιο που τη δεσμεύει. Πιο σημαντικό: ένας εσωτερικός νόμος ποτέ δεν μπορεί να υποκαταστήσει συμφωνία οριοθέτησης ή διεθνή δικαιοδοσία, με βάση τη Σύμβαση της Βιέννης για το Δίκαιο των Συνθηκών (Vienna Convention).

Το ισχυρότερο τουρκικό αντεπιχείρημα δεν είναι ότι τα ελληνικά νησιά «δεν υπάρχουν» θαλάσσια, αλλά ότι η διεθνής νομολογία αναγνωρίζει μειωμένη επήρεια σε ορισμένα νησιά λόγω «ειδικών περιστάσεων» και ευθυδικίας (ICJ Black Sea). Η συζήτηση όμως αφορά πόση επήρεια έχουν, όχι αν διαγράφονται.

Το προηγούμενο της Νότιας Σινικής

Η αναλογία δεν είναι με το ίδιο το αποτέλεσμα, αλλά με τον μηχανισμό. Το 2016 το Διαρκές Διαιτητικό Δικαστήριο της Χάγης δικαίωσε τις Φιλιππίνες απέναντι στις κινεζικές αξιώσεις (PCA). Η Κίνα δεν εφάρμοσε την απόφαση. Αντί γι' αυτό, ψήφισε νόμο για την Ακτοφυλακή και χτίζει καθημερινά παρουσία: ελέγχους αλιείας, ραδιοκλήσεις, παρενοχλήσεις σκαφών. Δέκα χρόνια μετά, η νομική νίκη παραμένει, αλλά το πεδίο έχει αλλάξει (Vera Files).

Η Άγκυρα αντιγράφει αυτή ακριβώς τη λογική. Ένας εσωτερικός νόμος δίνει νομική κάλυψη στην τουρκική ακτοφυλακή για ελέγχους αλιείας, στις NAVTEX για δέσμευση περιοχών, σε συνοδείες ερευνητικών σκαφών, σε «αδειοδοτήσεις» θαλάσσιου χωροταξικού σχεδιασμού. Δεν χρειάζεται να αλλάξει το διεθνές δίκαιο για να αλλάξει η καθημερινότητα στο Αιγαίο — αρκεί η συστηματική παρουσία. Η εμπειρία του Oruç Reis το 2020 έδειξε ήδη πώς μια χαμηλής έντασης κρίση μπορεί να καλλιεργηθεί με NAVTEX και πλωτά τετελεσμένα (Greek MFA).

Το ελληνικό ανάχωμα

Η Αθήνα έχει επιλέξει νομική απονομιμοποίηση χωρίς κλιμάκωση. Ο Γιώργος Γεραπετρίτης επαναλαμβάνει ότι μια τέτοια νομοθέτηση θα έχει «μόνο εσωτερική ισχύ» (Ta Nea, Protothema). Το πιο πρακτικό ελληνικό όπλο όμως δεν είναι η ρητορική: είναι η ευρωπαϊκοποίηση του ζητήματος μέσω αλιείας. Η διατήρηση των θαλάσσιων βιολογικών πόρων είναι αποκλειστική αρμοδιότητα της ΕΕ βάσει Συνθήκης (TFEU), ενώ ο κανονισμός 1005/2008 δίνει εργαλεία κατά της παράνομης αλιείας (EUR-Lex). Στις 15 Μαΐου, ο Βασίλης Κικίλιας ζήτησε επίσημα παρέμβαση της Κομισιόν (Cyprus Mail).

Στο ίδιο πεδίο πατάει και το προηγούμενο: το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο έχει ήδη κρίνει ότι το τουρκολιβυκό μνημόνιο του 2019 «παραβιάζει κυριαρχικά δικαιώματα τρίτων κρατών» και «δεν παράγει έννομες συνέπειες» (Consilium).

Αυτό που η Αθήνα δεν έχει κάνει είναι εξίσου ομιλητικό: δεν έχει επεκτείνει χωρικά ύδατα στα 12 ν.μ., δεν έχει ανακηρύξει ΑΟΖ, δεν έχει προσφύγει στη Χάγη, δεν έχει συγκαλέσει ΚΥΣΕΑ. Η δικαστική οδός παραμένει «ρητορικά ανοιχτή, όχι επιχειρησιακά ενεργοποιημένη».

Το διακύβευμα δεν είναι αν θα ψηφιστεί ο νόμος της Άγκυρας. Είναι ποιος θα φτάσει πρώτος στο εξής δίλημμα: η Τουρκία να μετατρέψει το προσχέδιο σε καθημερινή επιβολή, ή η Ελλάδα να μετατρέψει τα διεθνή της επιχειρήματα σε δεσμευτικά δικαστικά βήματα. Μέχρι τότε, η μάχη δεν θα δοθεί στα νομικά κείμενα — θα δοθεί σε μια ραδιοκλήση ακτοφυλακής, σε μια NAVTEX, σε ένα αλιευτικό κοντά στα Ίμια.