Η Τουρκία απειλεί Κύπρο και Γαλλία για τη στρατιωτική συμφωνία τους

Ενώ στο Αιγαίο η Αθήνα και η Άγκυρα διατηρούν το κανάλι των «ήρεμων νερών», στην Κύπρο ο τόνος σκληραίνει. Ο Τούρκος υπουργός Άμυνας Γιασάρ Γκιουλέρ, στο περιθώριο των διεργασιών ενόψει της Συνόδου του ΝΑΤΟ, χαρακτήρισε τη στρατιωτική συμφωνία Λευκωσίας-Παρισιού απειλή για την ισορροπία στο νησί και προειδοποίησε ότι η Τουρκία, ως εγγυήτρια δύναμη, κρατά ανοιχτή την επιλογή να δράσει. Το νέο εδώ δεν είναι η ένταση στο Αιγαίο. Είναι ότι η Άγκυρα βάζει στο στόχαστρο τη γαλλική διάσταση της κυπριακής ασφάλειας, δηλαδή τον άξονα Αθήνα-Λευκωσία-Παρίσι, και αυτό αφορά άμεσα την ελληνική ασφάλεια.

Το γεγονός στο οποίο απαντά η Άγκυρα είναι συγκεκριμένο. Στις 8 Ιουνίου η Κύπρος και η Γαλλία υπέγραψαν αμυντική συμφωνία και μια SOFA, μια Συμφωνία Καθεστώτος Δυνάμεων (Cyprus Mail). Η SOFA ούτε αμυντική συμμαχία συνιστά ούτε το Άρθρο 5 του ΝΑΤΟ ενεργοποιεί (τη ρήτρα ότι επίθεση σε έναν σύμμαχο είναι επίθεση σε όλους). Είναι νομικό-διοικητικό πλαίσιο. Ορίζει με ποιους κανόνες δικαιοδοσίας, τελωνείων και υποστήριξης κινούνται ξένες δυνάμεις σε άλλο κράτος (US State Department, NATO). Στην πράξη μειώνει την τριβή για τις γαλλικές δυνάμεις στην Κύπρο: πρόσβαση, διέλευση, ανεφοδιασμό, χρήση υποδομών. Από μόνη της δεν αποδεικνύει μόνιμη γαλλική βάση. Το πολιτικό της βάρος, όμως, ξεπερνά το τεχνικό της όνομα: θεσμοποιεί τη γαλλική στρατιωτική παρουσία σε έναν κρίσιμο κόμβο της Ανατολικής Μεσογείου.

Ο μοχλός του 1960

Αυτό ακριβώς το βάρος εξηγεί γιατί η Άγκυρα επιστρατεύει τις Συνθήκες του 1960, το ιδρυτικό πακέτο της Κυπριακής Δημοκρατίας. Η Συνθήκη Εγγυήσεως έβαλε Κύπρο, Ελλάδα, Τουρκία και Ηνωμένο Βασίλειο να εγγυώνται την ανεξαρτησία και τη συνταγματική τάξη του νησιού. Το άρθρο IV επιτρέπει σε κάθε εγγυήτρια, αν κοινή δράση δεν είναι δυνατή, να «take action» (να αναλάβει δράση) μόνο για να αποκαταστήσει το καθεστώς που δημιούργησε η Συνθήκη (UN Peacemaker). Πάνω σε αυτή τη ρήτρα η Άγκυρα έχει στηρίξει διαχρονικά τον ειδικό ρόλο της στην Κύπρο (Turkish MFA).

Εδώ είναι το κρίσιμο σημείο. Πολιτικά η Τουρκία έχει μοχλό. Νομικά, ο ισχυρισμός ότι η SOFA είναι αυτομάτως παράνομη είναι αδύναμος. Οι Συνθήκες δεν δίνουν ρητό βέτο στην Άγκυρα πάνω σε κάθε αμυντική συμφωνία της Κυπριακής Δημοκρατίας με τρίτο κράτος. Επιπλέον, η ανάγνωση του άρθρου IV ως άδειας μονομερούς στρατιωτικής δράσης συγκρούεται με τον μεταγενέστερο Καταστατικό Χάρτη του ΟΗΕ, που απαγορεύει τη χρήση ή απειλή βίας (UN Charter). Η Διεθνής Δικαιοσύνη έχει αντιμετωπίσει στενά τα επιχειρήματα που στηρίζουν μονομερή βία έξω από τις ρητές εξαιρέσεις του Χάρτη (ICJ, Nicaragua). Το ισχυρότερο τουρκικό επιχείρημα μένει δομικό: ότι μια μεγάλη τρίτη δύναμη αλλάζει την κλειστή αρχιτεκτονική ασφάλειας του 1960.

Γιατί τώρα

Η Τουρκία φιλοξενεί τη Σύνοδο του ΝΑΤΟ στις 7-8 Ιουλίου στην Άγκυρα (NATO), και θέλει να φτάσει εκεί με δύο μηνύματα. Προς τους συμμάχους, ότι η Κύπρος δεν γίνεται γαλλικό προγεφύρωμα. Προς το εσωτερικό, ότι παραμένει ο τελικός εγγυητής στο νησί. Δεν είναι η πρώτη φορά που ο Γκιουλέρ στοχοποιεί τη δυτική στρατιωτική παρουσία γύρω από την Κύπρο (philenews). Το μοτίβο είναι γνώριμο: λίγες ημέρες νωρίτερα τουρκικές ραδιοπαρεμβολές είχαν χτυπήσει τα αεροσκάφη που μετέφεραν υπουργούς Άμυνας Ελλάδας, Γαλλίας και Ολλανδίας προς την Κύπρο (To Brief).

Το ΝΑΤΟ έχει εδώ ένα ενσωματωμένο κενό. Η Κύπρος είναι κράτος-μέλος της ΕΕ αλλά όχι του ΝΑΤΟ, ενώ Γαλλία και Τουρκία είναι και οι δύο σύμμαχοι (EU). Πριν από Σύνοδο, το πιθανότερο είναι ελεγχόμενη σιωπή και διαχείριση, όχι δημόσια ονομαστική σύγκρουση με την Άγκυρα. Δεν βρέθηκε ειδική δημόσια τοποθέτηση ΗΠΑ ή ΝΑΤΟ για το επεισόδιο, και αυτή η απουσία είναι από μόνη της ένδειξη.

Για την Αθήνα, η ρητορική δεν ακυρώνει τα «ήρεμα νερά», αλλά αποκαλύπτει το όριό τους. Η Τουρκία μπορεί να συντηρεί διάλογο με την Ελλάδα και ταυτόχρονα να κλιμακώνει γύρω από την Κύπρο. Το ανοιχτό ερώτημα δεν είναι αν η Άγκυρα απειλεί λεκτικά, αλλά αν Αθήνα και Λευκωσία θα μετατρέψουν τη στήριξη σε μόνιμη αρχιτεκτονική αποτροπής ή αν το σημερινό επεισόδιο θα μείνει άλλο ένα κρούσμα ρητορικής χωρίς θεσμική συνέχεια.