Θεσσαλία: ο υδροφόρος βυθίστηκε έως 200 μέτρα, τα νησιά αγοράζουν χρόνο

Δύο λειψυδρίες τρέχουν αυτό το καλοκαίρι στην Ελλάδα, και δεν είναι το ίδιο πρόβλημα. Στα νησιά, στην αιχμή της τουριστικής σεζόν, το κράτος φέρνει υδροφόρες και στήνει αφαλατώσεις για να κρατήσει ανοιχτές τις βρύσες. Στον θεσσαλικό κάμπο, η στάθμη των υπόγειων νερών στις ζώνες γεωτρήσεων έχει πέσει κατά τόπους έως και 200 μέτρα (News247). Το πρώτο μπαλώνεται με χρήμα. Το δεύτερο, όχι.

Το νέο επεισόδιο έχει καθαρό χρηματοδοτικό ίχνος. Το υπουργείο Περιβάλλοντος ενέταξε πρόσφατα 10 έργα για 9 νησιωτικούς δήμους, περίπου 15 εκατ. ευρώ. Την 1η Ιουλίου πρόσθεσε άλλα 16 έργα σε 9 ηπειρωτικούς δήμους, ύψους 16,618 εκατ. ευρώ, που καλύπτουν δίκτυα, μείωση διαρροών, αφαλάτωση και απονιτροποίηση (ΥΠΕΝ, Economix). Ο υπουργός Σταύρος Παπασταύρου το παρουσιάζει ως μετάβαση «από τις εξαγγελίες στην υλοποίηση». Αυτό συνεχίζει το νήμα που παρακολουθούμε από την Εθνική Στρατηγική για τα Ύδατα (To Brief): το κράτος περνά επιτέλους σε έργα, αλλά η φύση του προβλήματος διαφέρει ριζικά ανάλογα με το πού πέφτει το νερό που λείπει.

Γιατί το νησί αγοράζει χρόνο

Στα νησιά, το ζητούμενο είναι κυρίως αστική και τουριστική ύδρευση σε παράκτιο χώρο. Εκεί υπάρχουν εργαλεία που προσθέτουν κυβικά σχετικά γρήγορα: υδροφόρες, δεξαμενές, γρήγορες επισκευές, αφαλάτωση. Η αφαλάτωση με αντίστροφη όσμωση είναι ώριμη τεχνολογία, αλλά όχι δωρεάν νερό. Αγοράζεις μαζί ένα μόνιμο ενεργειακό και λειτουργικό βάρος: αντλίες υψηλής πίεσης, μεμβράνες που φθείρονται, διαχείριση της άλμης, ρεύμα (WHO, IEA). Σε ένα νησί με ακριβό ηλεκτρισμό, αυτό σημαίνει μεγαλύτερη έκθεση στο ενεργειακό κόστος, όχι απλή ασφάλεια.

Και εδώ κρύβεται η αντίφαση. Οι ίδιοι οι δήμαρχοι που ζητούν χρήμα παραδέχθηκαν ότι σε ορισμένες περιοχές οι διαρροές φτάνουν το 60%-70% (Economix). Αν ένα νησί παράγει ακριβό αφαλατωμένο νερό με ρεύμα και μεμβράνες και μετά το χάνει στους σπασμένους σωλήνες, μετατρέπει ενεργειακό κόστος σε χαμένη δημόσια δαπάνη. Οι επισκευές δικτύου είναι συχνά το φθηνότερο «νέο νερό» που μπορεί να αποκτήσει ένα νησί, γιατί ανακτούν νερό που ήδη πληρώθηκε (Eurostat). Η αφαλάτωση αυξάνει την προσφορά· μόνο η μείωση απωλειών βελτιώνει την απόδοση του συστήματος.

Γιατί ο κάμπος δεν έχει διακόπτη

Στη Θεσσαλία, το νερό δεν είναι θέμα ύδρευσης. Είναι εισροή παραγωγής. Η γεωργία απορροφά περίπου το 72% των παγκόσμιων απολήψεων γλυκού νερού, και τα υπόγεια ύδατα καλύπτουν πάνω από το 40% του αρδευτικού νερού διεθνώς (UN News/FAO, UNU). Ο Πηνειός δεν έχει «στερέψει» παντού: η ροή δείχνει άνιση, τοπικά έντονη πτώση, εμφανή στη γέφυρα Βαλομανδρίου, πιο κοντά στα φυσιολογικά προς την Καρδίτσα. Ο καθηγητής Νικήτας Μυλόπουλος συνδέει τη μειωμένη παροχή με διαταραγμένο υδατικό ισοζύγιο και αυξημένες αγροτικές χρήσεις (in.gr).

Χαμηλότερη ροή στο ποτάμι σημαίνει περισσότερη άντληση από τις γεωτρήσεις, άρα ακόμη μεγαλύτερη πίεση στους υδροφορείς, με τη ζημιά να εμφανίζεται με χρονική υστέρηση. Για έναν βυθισμένο υδροφόρο δεν υπάρχει το ισοδύναμο του «φέρνω μερικά ακόμη κυβικά με το πλοίο». Η ανάκαμψη, όπου συμβαίνει, περνά από περιορισμό αντλήσεων, τεχνητό εμπλουτισμό, αλλαγή καλλιεργειών και τιμολόγηση, όχι από ένα μηχάνημα (Science, Nature Water). Ωστόσο, αυτό δεν σημαίνει αυτόματα γενικευμένη επισιτιστική κρίση. Σημαίνει όμως κίνδυνο για χαμηλότερες αποδόσεις, ακριβότερη άρδευση και αγροτικό εισόδημα που τρώει τη ζημιά, με μέρος του κόστους να περνά τελικά στις τιμές τροφίμων, εκεί όπου ο Έλληνας καταναλωτής είναι ήδη πιεσμένος (To Brief).

Και στα νησιά και στη Θεσσαλία, το βασικό που λείπει είναι ένα δημόσιο υδατικό λογιστήριο. Η Οδηγία-Πλαίσιο για τα Ύδατα απαιτεί διαχείριση ανά λεκάνη, αλλά δεν παράγει τα real-time στοιχεία που θα έλεγαν πόσο νερό είναι φυσική έλλειψη, πόσο απώλεια δικτύου και πόσο θερινή αιχμή (EUR-Lex 2000/60). Χωρίς αυτόν τον λογαριασμό, το κράτος πληρώνει 31,6 εκατ. ευρώ για 26 έργα χωρίς να μπορεί να πει δημόσια ποιο κυβικό σώζει, ποιο χάνεται στους σωλήνες και ποιο απλώς μετατοπίζει το πρόβλημα στον επόμενο χρόνο.