Τέσσερα αδέλφια κάηκαν σε κοντέινερ: το κενό του νόμου

Τέσσερις άνθρωποι, 25 τετραγωνικά μέτρα, σχεδόν 30 χρόνια μετά τον σεισμό που γκρέμισε το σπίτι τους. Το πρωί της Δευτέρας 15 Ιουνίου, φωτιά ξέσπασε σε ένα κοντέινερ στην Κάτω Κόνιτσα. Δέκα πυροσβέστες με πέντε οχήματα ανέσυραν τέσσερις σορούς, τρεις γυναίκες (85, 83 και 69 ετών) και έναν άνδρα 76 ετών, με την αιτία να ερευνάται ακόμη από το ανακριτικό της Πυροσβεστικής (LiFO, Newsit). Πίσω από το συμβάν υπάρχει ένα θεσμικό κενό που ο αναγνώστης χρειάζεται να καταλάβει: τι κάνει το κράτος όταν ευάλωτοι ενήλικες ζουν σε θανατηφόρες συνθήκες αλλά αρνούνται τη βοήθειά του.

Το κοντέινερ είχε δοθεί ως προσωρινή λύση μετά τον καταστροφικό σεισμό του 1996, τοποθετημένο στο χωράφι της οικογένειας, δίπλα στο σπίτι που είχε ισοπεδωθεί. Η «προσωρινή» στέγη έγινε μόνιμη κατοικία για τρεις δεκαετίες, σε χώρο χωρίς ρεύμα, όπου τα σενάρια για κερί ή καντήλι εξετάζονται ως πιθανή πηγή ανάφλεξης (News247).

«Τους πιέζαμε αλλά αρνούνταν»

Η κυρίαρχη αφήγηση συμπυκνώνεται στη φράση του δημάρχου: ο Δήμος πίεζε για μεταστέγαση, οι κοινωνικές υπηρεσίες πήγαιναν φαγητό, υπήρχε ακόμη και αλληλογραφία με τον εισαγγελέα, αλλά τα αδέλφια δεν δέχονταν να φύγουν (Protothema). Το «δεν μπορούσαμε να τους πάρουμε με το ζόρι» έχει πραγματική νομική βάση. Το «άρα δεν μπορούσαμε να κάνουμε περισσότερα» είναι κάτι εντελώς διαφορετικό.

Στο ελληνικό δίκαιο, ένας ενήλικος με ικανότητα κρίσης έχει δικαίωμα αυτοδιάθεσης: το κράτος δεν μπορεί να τον μεταστεγάσει βίαια επειδή ζει άθλια. Καταναγκαστική παρέμβαση απαιτεί συγκεκριμένη νομική βάση, είτε δικαστική συμπαράσταση (άρθρα 1666 επ. του Αστικού Κώδικα, που επιβάλλεται μόνο με δικαστική απόφαση) είτε ακούσια ψυχιατρική νοσηλεία, που αφορά ψυχική διαταραχή και όχι φτώχεια ή κακές συνθήκες (Karpouzis-Lianou, Υπουργείο Υγείας). Η εισαγγελική παραγγελία δεν είναι «κουμπί μεταστέγασης»: κινητοποιεί έρευνα ή δικαστική διαδικασία, δεν υποκαθιστά απόφαση δικαστηρίου.

Πού σπάει το επιχείρημα

Η άρνηση όμως ενός ενήλικα δεν μηδενίζει την υποχρέωση του κράτους να αντιμετωπίσει έναν γνωστό, διαρκή και ακραίο κίνδυνο. Τα ευρωπαϊκά πρότυπα προστασίας ενηλίκων περιγράφουν μια τρίτη οδό, ανάμεσα στην εγκατάλειψη και τη βία: υποστηριζόμενη λήψη αποφάσεων, με επαναλαμβανόμενη κοινωνική αξιολόγηση, τεκμηρίωση ικανότητας και κινδύνου, εξατομικευμένο σχέδιο και συνεχή παρακολούθηση όσο ο κίνδυνος παραμένει (European Parliament).

Αυτό ακριβώς λείπει από τον δημόσιο διάλογο: τα έγγραφα. Δεν έχει δημοσιοποιηθεί κοινωνική έκθεση, αξιολόγηση κινδύνου, ιατρική γνωμάτευση ικανότητας κρίσης ή φάκελος στεγαστικής συνδρομής. Χωρίς τον φάκελο της υπόθεσης, το «αρνούνταν» μένει λειψό: δεν ξέρουμε αν επρόκειτο για ελεύθερη, ενημερωμένη βούληση ή για άρνηση μέσα σε απομόνωση, φόβο και γνωστική έκπτωση.

Πίσω από τη μεμονωμένη υπόθεση υπάρχει μια ευρύτερη εικόνα. Η Ελλάδα διαθέτει λιγότερες από 3 κλίνες μακροχρόνιας φροντίδας ανά 1.000 ηλικιωμένους και μόλις 0,2 εργαζόμενους ανά 100, πολύ κάτω από τους μέσους όρους του ΟΟΣΑ (OECD). Το «Βοήθεια στο Σπίτι» προϋποθέτει ένα βιώσιμο σπίτι (oikogeneia.gov.gr), τα ΚΗΦΗ είναι ημερήσια φροντίδα, οι Μονάδες Φροντίδας Ηλικιωμένων σπανίζουν στους μικρούς ορεινούς δήμους. Ευρωπαϊκή αξιολόγηση καταγράφει ακριβώς αυτές τις περιφερειακές ανισότητες και τον αδύναμο συντονισμό (EU Peer Review).

Η εμπειρία είναι πρόσφατη. Έναν μήνα πριν, στους Αμπελόκηπους εντοπίστηκαν ηλικιωμένοι σε ένα παράνομο, χωρίς άδεια γηροκομείο, όπου η ιδιοκτήτρια κατέληξε στη φυλακή. Ακόμη κι εκεί, όταν ο μηχανισμός κινήθηκε, η μόνιμη φροντίδα των ανθρώπων δεν λύθηκε (To Brief). Σε πολιτικό επίπεδο, η σιωπή των μεγάλων κομμάτων για την Κόνιτσα είναι αξιοσημείωτη: η μόνη σαφής αντίδραση ήρθε από τους Δημοκράτες-ΠΚ, που μίλησαν για «θεσμική αναλγησία», χωρίς να κατατεθεί κοινοβουλευτική ερώτηση από ΝΔ, ΣΥΡΙΖΑ ή ΠΑΣΟΚ (Enikos).

Το αφήγημα «αρνούνταν» μετατοπίζει το βάρος από τον θεσμό στο θύμα. Η Ελλάδα όμως δεν διαθέτει νομικό πλαίσιο υποστηριζόμενης λήψης αποφάσεων: μόνο τη δικαστική συμπαράσταση, που αφαιρεί δικαιώματα, ή την απόλυτη αυτοδιάθεση, που αφήνει τον άνθρωπο μόνο. Ανάμεσά τους, τρεις δεκαετίες, κανείς δεν βρήκε την τρίτη οδό.