Συνομιλίες για κόμβο επιστροφών στη Ρουάντα χωρίς συμφωνία

Στα τέλη Αυγούστου αντιπροσωπεία πέντε ευρωπαϊκών κρατών, ανάμεσά τους και η Ελλάδα, επισκέφθηκε το Κιγκάλι για να συζητήσει τη δημιουργία «κόμβου επιστροφών» στη Ρουάντα (New Vision/AFP). Πρόκειται για κέντρο εκτός ΕΕ όπου θα μεταφέρονται άνθρωποι που έχουν διαταχθεί να φύγουν από την Ένωση. Ο Ρουανδός υπουργός Εξωτερικών Ολιβιέ Ντουχουνγκιρέχε επιβεβαίωσε την επίσκεψη και είπε ότι οι διαπραγματεύσεις συνεχίζονται (Brussels Times). Το τι θα σημαίνει αυτό για όποιον μεταφερθεί εκεί δεν έχει ακόμη γραφτεί δημόσια.

Η επίσκεψη είναι το μόνο επιβεβαιωμένο βήμα. Τρία ανώνυμα πρόσωπα ενήμερα για τις διαπραγματεύσεις είπαν στο Γαλλικό Πρακτορείο (AFP) στις 20 Οκτωβρίου ότι συμφωνία θα μπορούσε να υπογραφεί τον Νοέμβριο. Οι ίδιες πηγές περιέγραψαν πρώτη δοκιμή με περίπου 100 ανθρώπους, ίσως 20 από κάθε χώρα (La Libre/AFP). Καμία από τις πέντε κυβερνήσεις δεν έχει επιβεβαιώσει δημόσια τόπο, αριθμό ή ημερομηνία.

Τι επιτρέπει ο νόμος

Η νομική βάση ισχύει από την περασμένη εβδομάδα. Ο Κανονισμός (ΕΕ) 2026/2280 τέθηκε σε ισχύ στις 16 Οκτωβρίου και η διάταξή του για μεταφορά σε τρίτη χώρα εφαρμόζεται ήδη, ενώ οι περισσότερες άλλες διατάξεις θα εφαρμόζονται από τον Οκτώβριο του 2027 (EUR-Lex). Ο κανονισμός αφορά όσους έχουν λάβει απόφαση επιστροφής, μια κατηγορία ευρύτερη από τους απορριφθέντες αιτούντες άσυλο, και εξαιρεί τους ασυνόδευτους ανηλίκους.

Καμία μεταφορά δεν γίνεται χωρίς χωριστή συμφωνία με τη χώρα υποδοχής. Η συμφωνία αυτή πρέπει να ορίζει τη διαδικασία, τις συνθήκες παραμονής, τις ευθύνες και τις εγγυήσεις για τα δικαιώματα (Συμβούλιο της ΕΕ). Ο κανονισμός που ενέκρινε το Συμβούλιο στις αρχές Οκτωβρίου (To Brief) παρέχει δηλαδή τη νομική δυνατότητα, αλλά δεν κατονομάζει τη Ρουάντα ως εταίρο.

Η Ρουάντα έχει ξαναδοκιμαστεί σε αυτόν τον ρόλο, με τη Βρετανία. Το βρετανικό σχέδιο έστελνε εκεί αιτούντες άσυλο, ώστε να εξεταστούν οι αιτήσεις τους στη Ρουάντα. Το βρετανικό Ανώτατο Δικαστήριο το έκρινε παράνομο το 2023. Διαπίστωσε κίνδυνο αλυσιδωτής επαναπροώθησης, δηλαδή να σταλούν οι άνθρωποι σε χώρα όπου θα κινδύνευαν (UK Supreme Court). Το πρόγραμμα ακυρώθηκε χωρίς καμία αναγκαστική μεταφορά, με γνωστό κόστος τουλάχιστον 318 εκατ. λιρών έως τον Ιούλιο του 2024 (Migration Observatory).

Ο ευρωπαϊκός κόμβος στηρίζεται σε άλλη βάση: δεν θα εξετάζει αιτήσεις ασύλου, θα δέχεται ανθρώπους με απόφαση επιστροφής. Η διαφορά όμως δεν λύνει το πρόβλημα που βρήκε το βρετανικό δικαστήριο. Η απόφαση επιστροφής δεν καταργεί την υποχρέωση ατομικού ελέγχου του κινδύνου ούτε το δικαίωμα πραγματικής προσφυγής πριν από την απομάκρυνση.

Τι κερδίζει η Ρουάντα, τι ψάχνει η Ευρώπη

Για το Κιγκάλι, η υποδοχή ανθρώπων που απομακρύνει η Δύση είναι υπηρεσία με τιμή. Η συμφωνία του με τις ΗΠΑ προέβλεπε έως 250 ανθρώπους έναντι 7,5 εκατ. δολαρίων (Third Country Deportation Watch). Για την ευρωπαϊκή διαπραγμάτευση δεν έχει δημοσιοποιηθεί αντάλλαγμα.

Η Ευρώπη ζητά κάτι πιο δύσκολο να μετρηθεί. Ο Γερμανός υπουργός Εσωτερικών Αλεξάντερ Ντόμπριντ παρουσιάζει τους κόμβους ως λύση για όσους δεν επιστρέφουν επειδή λείπουν έγγραφα ή η χώρα καταγωγής δεν συνεργάζεται. Η κυβέρνησή του χαρακτήριζε πάντως στις 13 Οκτωβρίου τις συνομιλίες εμπιστευτικές και ανοιχτού αποτελέσματος (Bundestag). Ερευνητές που επικαλείται το γερμανικό δίκτυο WDR δεν βρίσκουν έως τώρα απόδειξη ότι οι κόμβοι αποτρέπουν αφίξεις (WDR).

Το πιο κοντινό παράδειγμα σε λειτουργία είναι το ιταλικό κέντρο στο Gjadër της Αλβανίας, που το 2025 κατέγραψε 307 εισόδους και 59 επαναπατρισμούς. Έκθεση της ActionAid και του Πανεπιστημίου του Μπάρι υπολόγισε δαπάνη κράτησης περίπου 68.000 ευρώ ανά επαναπατρισμό (ANSA). Περίπου ένας στους πέντε που μπήκαν στο κέντρο επέστρεψε τελικά στη χώρα του. Αποτελέσματα υπάρχουν, αλλά σε κλίμακα δεκάδων ανθρώπων, όχι χιλιάδων.

Τι λείπει από την ελληνική συμμετοχή

Ο υπουργός Μετανάστευσης Θάνος Πλεύρης ήταν στην Κοπεγχάγη στις 4 Σεπτεμβρίου, όπου οι πέντε συμφώνησαν σε βασικές αρχές, σε οδικό χάρτη και σε τεχνικές επαφές με υποψήφιες τρίτες χώρες (Υπουργείο Μετανάστευσης). Η ανακοίνωση δεν κατονομάζει τη Ρουάντα και ο οδικός χάρτης δεν έχει δημοσιευθεί. Ο Πλεύρης έχει δηλώσει ότι την ευθύνη και τη χρηματοδότηση θα τις μοιραστούν οι πέντε (Το Βήμα). Ελληνικό ποσό ή δεσμευμένος αριθμός ανθρώπων δεν έχει ανακοινωθεί.

Για τους όρους ζωής στο κέντρο υπάρχουν μόνο οι θέσεις ενός υπουργού. Ο Ολλανδός Μπαρτ φαν ντεν Μπρινκ ζητά καθεστώς διαμονής, εργασία, υγεία, εκπαίδευση και προστασία για τους ευάλωτους και τα μικρά παιδιά (nieuws.nl). Αυτά είναι δηλώσεις, όχι όροι υπογεγραμμένης συμφωνίας. Ανοιχτό μένει επίσης τι θα γίνει με όποιον η χώρα καταγωγής του δεν δέχεται ποτέ πίσω.

Ο Πλεύρης έχει βάλει την Ελλάδα στο σχέδιο, όχι ακόμη στους όρους του. Ώσπου να δημοσιευθεί συμφωνία, η ελληνική κυβέρνηση δεν μπορεί να πει σε έναν άνθρωπο με απόφαση επιστροφής πού θα κοιμάται στη Ρουάντα, ποιος θα ελέγχει το κέντρο, σε ποιο δικαστήριο θα προσφύγει και ποιος θα πληρώσει τον λογαριασμό.